Нацысцкая карная аперацыя «Котбус»: тысячы фактаў злачынстваў і зверстваў акупантаў зафіксаваны ў архіўных дакументах

Адной з форм рэалізацыі нацысцкай палітыкі генацыду насельніцтва Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны стала арганізацыя і правядзенне карных аперацый, праўдзівы сэнс якіх у нямецкіх дакументах часта хаваўся пад эўфемізмамі "пацыфікацыя" ("супакаенне") і "ўціхамірванне тэрыторыі". Усяго за гады акупацыі на часова захопленай тэрыторыі БССР нацыстамі было праведзена больш за 140 толькі буйных карных акцый.

Да 1 студзеня 1943 г. партызанскія фармаванні Беларусі выраслі ў грозную і арганізаваную сілу, якая налічвала ў сваіх шэрагах звыш 56 тысяч партызан, і на працягу года іх колькасць павялічвалася, літаральна, у геаметрычнай прагрэсіі.

У сувязі з гэтым, плануючы падрыхтоўку летняй наступальнай кампаніі 1943 года, ваеннае камандаванне Германіі асаблівую ўвагу звяртала на становішча ў вайсковых тылавых раёнах, у тым ліку - на акупаваных тэрыторыях Віцебскай і Мінскай абласцей БССР. У гэтым рэгіёне партызаны рэгулярна наносілі ўдары па ключавых камунікацыях, што пагражала суперніку зрывам яго планаў. Барысаўска-Бягомльская партызанская зона, якая ўтварылася ў снежні 1942 года, фактычна пазбавіла праціўніка важных камунікацый Віцебск-Барысаў, Барысаў-Полацк, Барысаў-Докшыцы-Параф'янава. Адначасова партызаны авалодалі абсталяваным Бягомльскім аэрадромам, што дазволіла ажыццяўляць перакідку спецыялістаў і баявых грузаў з савецкага тылу.

Гітлераўцы не маглі змірыцца з існаваннем "партызанскага краю" і з вясны 1943 года ў абстаноўцы строгай сакрэтнасці пачалі падрыхтоўку буйной карнай аперацыі пад кодавай назвай "Котбус" (ням. Cottbus). Падрыхтоўка ажыццяўлялася пад непасрэдным кантролем Упаўнаважанага рэйхсфюрэра СС па барацьбе з «бандамі» обергрупенфюрэра СС і генерала паліцыі Э. фон дэм Бах-Зялеўскага і супрацоўнікаў яго штаба. Паколькі тэрыторыя, на якой павінна была праводзіцца аперацыя, уваходзіла ў склад не толькі Генеральнага камісарыята Беларусі, але і ў тылавы раён групы войскаў «Цэнтр», Бах-Зялеўскі з канца красавіка 1943 года вёў перамовы з камандуючым корпусам ахоўных войскаў генералам ад інфантэрыі М. фон Шэнкендорфам. У выніку для барацьбы з партызанамі былі дадаткова выдзелены шэраг вайсковых падраздзяленняў, артылерыя, танкі і авіяцыя.

Правядзенне карнай аперацыі было ўскладзена на спецыяльна створанае аператыўнае злучэнне "Баявая група фон Готтберга". У яе склад першапачаткова ўвайшлі 2-й і 13-й паліцэйскія палкі СС; адмысловы батальён СС Дзірлевангера; 1-я і 12-я паліцэйская танкавыя роты; 1-ы Рускі нацыянальны полк СС Гіль-Радзівонава; 15-й, 102-й, 118-й і 237-й батальёны ахоўнай паліцыі; 6-й, 11-й і 12-й матарызаваныя ўзводы палявой жандармерыі; чатыры роты 392-й Галоўнай палявой камендатуры г. Мінска з батарэяй, узводам ПМА і ўзводам цяжкіх мінамётаў; батальён 931-га грэнадзёрскага палка; 2-і дывізіён 213-га артылерыйскага палка; 8-я ўзмоцненая рота 286-й ахоўнай дывізіі;

600-ы казачы полк; 633-і ўсходні батальён; аднаўленчая група сувязі, падрыўная група; сілы прапаганды. Для каардынацыі дзеянняў і большай манеўранасці названыя часткі і падраздзяленні былі аб'яднаны з асобыя групы. Агульная колькасць карнікаў складала да 30 000 чалавек.

У раёне правядзення аперацыі нацыстам супрацьстаялі партызаны Барысава-Бягомльскай партызанскай зоны і прылеглай тэрыторыі, агульнай колькасцю каля 10 тысяч байцоў.

Карная аперацыя «Котбус» пачалася 20 траўня 1943 г. Акупанты планавалі стварыць тры ізаляваныя адзін ад аднаго «кольцы» акружэння: першае – у раёне возера Ветчанскае (участак Пышна–Замошша–Вялікія Дольцы–Зарубаўшчына–Пустаселле–Пышна). Домжарыцкіх балот, і трэцяе - у раёне возера Палік. Агульная мэта аперацыі зводзілася да таго, каб прымусіць партызан адступіць да балот, надзейна іх там блакіраваць і поўнасцю знішчыць. Нягледзячы на ​​значную перавагу ў жывой сіле і тэхніцы, канчаткова рэалізаваць задуманае нацыстам не ўдалося. У ноч з 18 на 19 чэрвеня 1943 гады партызанскія брыгады, заціснутыя да таго моманту ў «катле», коштам вялікіх страт прарвалі блакаду і вырваліся з акружэння.

Планамі нацысцкай карнай групоўкі таксама прадугледжваліся задачы знішчэння эканамічнай базы рэгіёна і пазбаўлення партызан народнай падтрымкі - каб у далейшым выключыць магчымасць адрадзіць супраціўленне. Для гвалтоўнага ўгону рабочай сілы і рэквізіцыі сельскагаспадарчай прадукцыі быў выдзелены спецыяльны штаб і тры спецыяльныя групы, якім былі нададзены падраздзяленні дапаможнай паліцыі. Асобай дырэктывай пры правядзенні аперацыі прадпісвалася: «Праводзіць поўную рэквізіцыю ўсіх сельскагаспадарчых прадуктаў […] у тых акругах, дзе сяляне падобныя бандытам. Тое ж самае ажыццяўляць у цалкам забалочанай мясцовасці і там, дзе сельская гаспадарка нязначная. Працаздольнае насельніцтва забіраць для забеспячэння патрэбнасці рэйха ў працоўнай сіле за кошт грамадзянскага насельніцтва».

З пратакола допыту былога вайскоўца Галоўнай палявой камендатуры № 392 горада Мінска Ф. Шульцэ аб удзеле ў складзе 348-га ахоўнага батальёна ў аперацыі «Котбус» (ад 22-23 мая 1946 г.): «Па заканчэнні прачоскі лесу мы ўвайшлі ў вёску Юзэфаво у 20-х чыслах мая 1943 г. Вёска Юзэфатава падазравалася ў сувязі з партызанамі, а таму была намі знішчана. Падчас знішчэння вёскі насельніцтва ратавалася ўцёкамі і па іх быў адкрыты агонь. Я, Шульцэ, знаходзячыся ў ачапленні вакол вёскі, таксама страляў па ўцякаламу насельніцтву, былі забітыя ці не, я не бачыў. Пакінутае насельніцтва ў вёсцы ў колькасці 15-20 чал. было спалена разам з дамамі, а часткова расстраляна. Падчас падпалу вёскі Юзэфатава я, Шульцэ, сам асабіста падпаліў 2 дамы і канфіскаваў 2 кароў у савецкіх гр-н для роты. Маёмасць і каштоўныя рэчы былі спалены і ў дамах мясцовых жыхароў. Вёска Юзэфатава, якая складаецца з 30 дамоў, была поўнасцю спалена і знішчана. Быдла было часткова спалена ў пабудовах, а астатняе разбеглася. Вёска Юзэфатава, якая падазравалася як база для партызан, пасля яе спалення намі нічога не было знойдзена, г.зн. складоў з харчаваннем, амуніцыяй і боепрыпасаў.

Пасля знішчэння вёскі Юзэфатава наша 3-я рота прыбыла ў вёску Вострава Лепельскага р-на.

Вёска Вострава была таксама знішчана нібыта за сувязь з партызанамі. Так, нашай 3-й ротай у в. Вострава было расстраляна 10-15 савецкіх гр-н, у тым ліку жанчыны, старыя, старыя і дзеці. Пасля расстрэлу ўсе яны былі спалены ў дамах, якія падпальваюць салдатамі нашай роты. Было канфіскавана 4 каровы, 5 свіней, некалькі гусей. Я, Шульцэ, падчас гэтай аперацыі сам асабіста спаліў 2-3 дамы; канфіскаваў 3 кароў. Усяго было спалена 30 дамоў, у якіх было спалена 10-15 чалавек расстраляных савецкіх гр-н».

З акта аб злачынствах, учыненых карнікамі ў вёсцы Засаўе Плешчаніцкага раёна 25 мая 1943 г.: «Камісія ўстанавіла, што 25 мая нямецка-карны атрад уварваўся ў в. Засоўе і зрабіў зверскія дзеянні над мірнымі жыхарамі: 1. Абрабаваў поўнасцю ўсю вёску (50 гаспадарак), забраў 37 кароў, 30 коней і ўсю дробную жывёлу, авечак, свіней, курэй, адзенне, абутак, аж да дзіцячых панчох, збожжа.

2. Спаліў 50 жылых дамоў з усімі пабудовамі.

3. Расстраляў мірных жыхароў 172 чалавекі: сям'я Грынц Александ[р] — 4 душы, Паванькі Уладзімір — 2 душы, Грамовіча Юркі — 8 душ, Зінькевіч Міхаіл — 9 душ, Няверка Ваця — 3 душы, Кажура Казімір — 11 душ , Белы Казімір — 4 душы, Ковель Браніслаў — 5 душ, Белы Браніслаў — 5 д[вуш], Шэйбак Ясь — 5 душ, Пракацень Браніслаў — 5 душ, Бабровіч Казімір — 4 душы, Захаранка Фядот — 8 душ, Грынь Зіновій — 6 душ душ, Жаўрук Адам — 5, Козак Гілена — 4 душы, Белы Сідар — 5 д[вуш], Лупіна Франц — 3, Лупіна Віктар — 8, Лупіна Адам — 6 душ, Жораў Іван — 5 душ, Белая Марыя — 2 душы, Паганько Станіслаў - 4 душы, Белая Пет. - 6 душ, Бабровіч Анэля - 2 душы, Грынь Адам - ​​6 душ, Лупіна Вікенцій - 4 душы, Грамовіч Сцяпан - 2 душы, Няверка Уладзім - 6 душ, Бабровіч Станіслаў - 3 душы, Жаваранак Пятра (стараста паліцыі) - 5 душ, Няверка Антось - 8 душ, Грамавіч Міх. - 6 душ, Няверка Юзя - 1 душа, Дашкевіч Гілена - 2 душы ».

У перыяд правядзення карнай аперацыі «Котбус» акупантамі і іх памагатымі былі здзейснены шматлікія злачынствы супраць мірнага насельніцтва. Толькі ў Бягомльскім раёне гітлераўцы спалілі і забілі 4007 мірных жыхароў, 3051 чалавека ўгналі на прымусовыя работы ў Германію, знішчылі 4056 жылых дамоў. Усяго падчас аперацый карнікі спалілі поўнасцю або часткова 221 населены пункт.

З акта аб злачынствах, учыненых нямецкімі акупантамі ў вёсках Бягомльскага, Барысаўскага, Плешчаніцкага і Халопеніцкага раёнаў падчас каральнай аперацыі «Котбус» з 20 траўня па 20 чэрвеня 1943 г.: «Вось факты злачынстваў нямецкіх салдат і афіцэраў.

1) У в. Малы Пустамсціж Іканскага сельсавета Бягомльскага раёна немцы 26 і 27 чэрвеня б.г. разбурылі і спалілі 20 дамоў, 3 калгасныя пабудовы, забілі і па-зверску замучылі 73 мірныя жыхары, забралі ўсю асабістую маёмасць сялян, сагналі 11 кароў, 6 коней, забралі свіней, авечак і ўсю хатнюю птушку.

Сярод забітых і спаленых большасць жанчын, старых і дзяцей. У тым ліку амаль уся сям'я Карэнькі Даменіка — 8 чалавек, 75-гадовая Тафіля, 3-гадовы Верхаводка Міхаіл, гадовая Верхаводка Люба, 2-гадовы Іўчык Віця, 62-гадовая Верхаводка Домна і іншыя.

Жыхары вёсак Вялікі і Малы Пустамсціж і Іканы па загадзе нямецкага камандавання былі скліканы нібыта на сход. На вуліцы немцы ігралі на патэфонах, прымусілі іграць гарманіста. У гэты ж час група немцаў, чалавек 15—20, хадзіла па кватэрах і расстрэльвалі ўсіх, каго застава дома. Калі ж сабраўся ўвесь народ, немцы з аўтаматаў і кулямётаў расстрэльвалі мірных жыхароў.

2) У вёсцы Гарэлы Луг Бягомльскага раёна немцы забілі 29 мірных жыхароў, 9 сагналі ў Германію, разрабавалі асабістую маёмасць сялян і сагналі 34 каровы. Немцы жыўцом спалілі калгасніка Маркава Міхаіла, 35 гадоў, забілі 60-гадовага Стрыжына Пятра, 50-гадовага Рымша Тамаша, 15-гадовую Зянкевіч Таццяну і іншых.

3) У в. Іканы акупанты разбурылі і спалілі 34 дамы, забілі, спалілі і па-зверску замучылі 110 мірных жыхароў, сагналі ўсю жывёлу. Забілі і закатавалі калгасніц: Арыніч Марту - 56 гадоў, Вялінокскую Юлію - 55 гадоў, Кучок Ганну - 37 гадоў, старога Ваўчаніна Мікіту - 70 гадоў і настаўніцу Ядзвігу Коўзан разлучылі з дзіцем і сілком пасадзілі на аўтамашыну. Калі машына кранулася, тав. Коўзун саскочыла з машыны і накінулася на катаў, тады гітлераўцы забілі яе.

4) У вёсцы Наваганцэвічы Плешчаніцкага раёна немцы спалілі і разбурылі 10 дамоў, забілі 8 мірных жыхароў, у тым ліку Асаенку Паўліку 8 ​​гадоў, Колю Яраша 3-х гадоў і іншых. У в. Кайтанава Бягомльскага раёна карнікі спалілі 2 дамы і сагналі ў Германію дзяўчат і маладых хлопцаў. Нямецкія каты спалілі 70-гадовую Рурвіч Ганну.

5) У вёсцы Ліпкі Плешчаніцкага раёна немцы забілі калгасніцу 80 гадоў Бадзюлю Ганну, 48-гадовага Бадзюлю Трафіма, а моладзь скралі ў Германію. Спалілі дашчэнту ўсю вёску (33 дамы). У вёсцы Слабада таго ж раёна нямецкія мярзотнікі спалілі 112 дамоў.

6) У вёсцы Клюндзеўка Бягомльскага раёна немцы спалілі 29 дамоў, закатавалі 2 калгаснікаў. У в. Замошша акупанты забілі 5 калгаснікаў, а моладзь скралі ў Германію. У вёсцы Засценак Бягомльскага раёна акупанты забралі ў насельніцтва ўсе прадукты харчавання і хатнія рэчы. У в. Вялікі Пустамсціж Бягомльскага р-на немцы разбурылі і спалілі 44 дамы і забілі 180 мірных жыхароў, пераважна жанчын, старых і дзяцей.

7) У вёсцы Скупліна акупанты спалілі 53 дамы, па-зверску замучылі і спалілі 58 жыхароў, сярод якіх былі 92-гадовыя старыя і грудныя хлопцы. Немцы кідалі маленькіх хлопцаў праз вокны ў падпаленыя дамы (была кінутая Усонская Рэня 4-х гадоў). Арынскі Якуб Антонавіч, 92-гадовы стары, быў закатаваны і кінуты ў агонь, астатніх жыхароў фашысты спалілі ў дамах. Немцы сагналі 88 галоў буйной рагатай жывёлы, у вёсцы засталося толькі 16 кароў, якіх змаглі схаваць у лесе. Сагналі 55 коней, вынішчылі ўсю хатнюю птушку, павезлі ўсіх свіней і авечак. З вёскі немцы вывезлі сельскагаспадарчы інвентар (плугі, бароны і малатарні). Забралі адзенне, прадукты харчавання. Фашысты, як сабакі-шукайкі, шукалі паўсюль маёмасць сялян, адрывалі ямы і забіралі каштоўныя рэчы; што не маглі забраць, спальвалі на вогнішчах. На другі і трэці дзень свайго знаходжання ў Скупліне немцы сагналі ўсіх жыхароў у адрыны і трымалі тры дні без усялякай ежы.

8) У в. Звінятка Барысаўскага раёна немцы па-зверску замучылі 12 мірных жыхароў. У гэтай вёсцы, на загад нямецкага афіцэра, салдаты расстралялі калгасніцу Дар'ю Буцько толькі за тое, што яна прасіла захаваць жыццё дзецям. Гэтыя лютыя звяры размажджэрылі прыкладам галаву нованароджанага дзіцяці. У вёсцы Рудня таго ж раёна немцы спалілі і разбурылі 39 дамоў і 71 грамадскую пабудову. Па-зверску замучылі, расстралялі і спалілі 84 мірныя жыхары. Нямецкія салдаты сабралі ўсіх дзяўчат у цэнтры вёскі і загадалі ім вымыцца ў лазні, апрануць чыстую сукенку, нібыта для адпраўкі ў Германію, а затым гвалтавалі іх і расстрэльвалі. Жудасным пакутам і катаванням былі падвергнутыя 18-гадовыя дзяўчыны Ліда Мазалеўская і Валя Навічонак. У в. Усохі таго ж раёна немцы расстралялі 28 жанчын, старых і дзяцей. Няма слоў, якімі можна было б апісаць зверствы гітлераўцаў.

Разрабаваўшы маёмасць сялян, гітлераўцы сталі гойсаць па лясах, прасёлкавым дарогам і зганяць насельніцтва ў вёскі. Па дарозе, недалёка ад вёскі Усохі, праязджаў абоз 46 сем'яў - жыхароў вёскі Ганцавічы; немцы ў вёсцы Уборак выдалі сялянам пропуск для праезду ў сваю вёску. Калі іх спынілі, пажылы селянін прад'явіў афіцэру пропуск. Той паглядзеў пропуск, парваў яго і загадаў салдатам загнаць сялян у тры хлявы. Праз некалькі гадзін немцы абклалі хлеў саломай і падпалілі. Нямецкія салдаты і афіцэры стаялі ля гэтых гіганцкіх вогнішчаў і спакойна назіралі, як у страшных пакутах гінулі людзі, а калі з абгарэлага адрыны сталі выбягаць жанчыны, немцы іх стрымана расстрэльвалі. Так па-зверску закатавана і спалена 200 жанчын, старых і дзяцей.

На ўскрайку лесу акупанты заўважылі жыхароў в. Усохі. Сялянка Чубатар Палюта трымала ў руках ікону і прасіла не чапаць мірных жыхароў. Нейкі малойчык выхапіў абраз, а затым застрэліў жанчыну. У лесе гітлераўцы забілі ўсю сям'ю калгасніка Алая Івана (жонку і трох дзяцей). Тады Алай не вытрымаў, ён падняўся і кінуўся на ката з крыкам: «Усіх нас не пераб'яце. Хутка прыйдзе і вам канец». Акупанты расстралялі калгасніка.

9) Немцы спустошылі вёску Новае Сяло Барысаўскага раёна, 23 жанчыны і 11 мужчын былі забітыя на месцы. Салдаты п'яныя хадзілі па сяле і збівалі шомпаламі дзяцей і падлеткаў. Тры афіцэры з дапамогай салдат раздзявалі жанчын, зняважыліся з іх, а затым расстралялі іх з аўтаматаў. Паліну Круглік гвалтавала 30 чалавек, Чабатар Фёдару - 15 чалавек. Не вытрымаўшы пакут, калгасніца Верхаводка Ганна звар'яцела. Раз'юшаныя чалавечай крывёй, нямецкія звяры сагналі 107 жанчын, старых і дзяцей у адну хату і запалілі яе. У агні і дыме павольна, пакутніцкай смерцю паміралі людзі.

10) У вёсцы Сутокі Барысаўскага раёна немцы спалілі ўсе дамы сялян, сагналі жывёлу, коней. П'яныя нямецкія гнюсы гвалтавалі жанчын на вачах іх мужоў, а пасля іх збівалі. Расстралялі 4 мірных жыхароў, а астатнія жыхары выратаваліся ад смерці, уцёкшы ў лес. У вёсцы Крацэвічы таго ж раёна спалена 75 дамоў, спалены хутар Волатава. Немцы абрабавалі сялян, забралі ўсё зерне, бульбу, сагналі коней і кароў. П'яныя гітлераўцы хадзілі па вёсцы і кідалі гранаты ў вокны дамоў. Нямецкія каты ставілі старых на калені і расстрэльвалі з аўтаматаў, страляючы запальнымі і разрыўнымі кулямі. Рэзалі дзяцей кінжаламі. Усяго знішчана 92 мірныя жыхары. 14 чалавек паранена. З іх поўнасцю забіта і спалена 30 сем'яў, у тым ліку 28 мужчын, 64 жанчыны і дзеці. Выкрадзена на рабскія працы ў Нямеччыну 9 чалавек. Квітнеючая вёска зараз уяўляе сабой груду цэглы, камянёў, абгарэлага бярвення.

11) У вёсцы Лісіна спалена 120 дамоў. У сялян сагнана жывёла, абрабавана ўся маёмасць. Гітлераўцы расстралялі 22 мірныя жыхары гэтай вёскі. Акупанты спалілі вёскі Сялец і Бараўляны Барысаўскага раёна і большую частку насельніцтва, якому не ўдалося схавацца ад акупантаў, угналі на прымусовыя работы ў нямецкім маёнтку Казімірава. (Гэтыя вёскі першы раз былі спалены ў ліпені 1942 г.). Некаторыя жыхары в. Жартайка, спадзяючыся на літасць немцаў, сустрэлі іх з хлебам і соллю, але немцы ўсё роўна спалілі вёску, а жыхароў забілі. Двух невядомых жанчын гітлераўцы прывязалі да дрэва, аблілі газай і спалілі.

12) Жудасную расправу ўчынілі гітлераўцы над мірным насельніцтвам вёсак Вялікая і Малая Пустая. Гітлераўцы спалілі вёскі, сагналі ў адно месца ўсіх жыхароў і расстрэльвалі іх. Яны падводзілі да выкапаных магіл групу людзей, загадвалі ім класціся, а затым расстрэльвалі. Потым прыводзілі наступных, клалі іх на забітых і таксама забівалі. Каб не запэцкацца ў кроў, каты апраналі на рукі спецыяльна гумовыя пальчаткі. Была забітая велізарная колькасць людзей, толькі ў адну яму гітлераўцы паклалі забітых імі 460 мірных жыхароў.

13) Акупанты спалілі вёскі: Божы Дар, Пастрыжжа, Дамжэрыцы Бягомльскага раёна, Лісінскую Рудню, Крацэвічы, Дубавы Лог, Глінішча Барысаўскага раёна, Люцец, Клятное, Палік, Глыбочыцу, Хонава Халопеніцкага раёна. Цяжка падлічыць усе ахвяры фашысцкага тэрору. […]

14) Як гэта відаць са паказанняў сведак, якія бачылі на свае вочы зверства гітлераўцаў, немцы забіралі ў сялян [усе], не грэбуючы нічым. Немцы бралі швейныя машыны, посцілкі, падушкі, пярыны, бялізну, верхнюю і ніжнюю сукенку, дзіцячыя кашулі, посуд, розны хатні інвентар, кухоннае начынне, забіралі ўсе прадукты харчавання і г.д.».

Нацыстам не ўдалося зламаць супраціў партызан і жыхароў Барысаўска-Бягомльскай партызанскай зоны. Праз некалькі тыдняў пасля прарыву з блакады «народныя мсціўцы» вярнуліся ў месцы дыслакацыі і зноў сталі наносіць страты акупантам, уносячы свой уклад у разгром нацыстаў на Курскай дузе, набліжаючы вызваленне Беларусі і Дзень Перамогі.

У 2018 годзе Нацыянальным архівам Рэспублікі Беларусь выдадзены зборнік дакументаў “Котбус”. Нацысцкая карная аперацыя ў Беларусі, май-чэрвень 1943 года». У зборніку апублікаваны 402 дакументы з архіваў Беларусі, Расіі, Германі.