Злачынствы нацыстаў супраць насельніцтва Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны: па матэрыялах разведвальных зводак Беларускага штаба партызанскага руху

У гады Вялікай Айчыннай вайны партызанская разведка для "вялікай зямлі" была важнай крыніцай атрымання інфармацыі не толькі аб перамяшчэнні і складзе сіл праціўніка, але і аб становішчы на часова акупаванай нацыстамі тэрыторыі Беларусі. Пасля стварэння ў верасні 1942 года спецыяльнага кіруючага органа - Беларускага штаба партызанскага руху (далей - БШПР), менавіта туды стаў цэнтралізавана паступаць масіў найкаштоўнейшых разведвальных звестак ад «народных мсціўцаў». Па дадзеных БШПР у разведапараце беларускіх партызанскіх фармаванняў у гады вайны налічвалася каля 1 200 чалавек, якім аказвалі садзейнічанне больш за 19 тысяч сувязных. Значны аб'ём паступаючых з варожага тылу разведданых датычыўся злачынных праяў акупацыйнага рэжыму, устаноўленага захопнікамі на беларускай зямлі, канкрэтных прыкладаў злачынстваў нацыстаў і іх памагатых. У выведвальным аддзеле БШПР гэтыя разрозненыя дадзеныя аналізаваліся і сістэматызаваліся, а затым афармляліся ў выніковыя справаздачныя дакументы – выведвальныя зводкі БШПР. Разведзводкі складаліся ў некалькіх экзэмплярах (ад 7 да 12) і накіроўваліся ў адрас важнейшых ваенных і партыйных органаў і інш.), дзе з імі знаёміліся прадстаўнікі вышэйшага камандавання Чырвонай арміі і кіраўніцтва краіны (у т.л. Г.К.Жукаў, А.М.Васілеўскі, П.К.Панамарэнка, Л.Ф.Цанава). У адпаведнасці з Указаннямі аб складанні разведвальных зводак асобную ўвагу спецыялістам штаба неабходна было надаваць такім пытанням як "барацьба саперніка з партызанамі", "дзейнасць лагераў ваеннапалонных і канцэнтрацыйных лагераў", "згон грамадзянскага насельніцтва на прымусовыя работы ў Германію". Неабходна адзначыць, што ў шэрагу выпадкаў у разведзводках БШПР прыводзяцца малавядомыя або зусім не зафіксаваныя ў іншых дакументальных матэрыялах факты злачынстваў нацыстаў і іх памагатых супраць мірнага насельніцтва нашай рэспублікі. З выведвальных зводак БШПР: «Да насельніцтва, якое не выконвае [здачу] падаткаў і харчовых збораў, акупанты ўжываюць сваю зверскую сістэму «заложнікаў». Так, напрыклад, у кастрычніку 1942 г. у в. Алынцьева Багушэўскага раёна, немцамі былі арыштаваны ўсе мужчыны і пасаджаны ў халодны падвал, дзе іх не кармілі. Пасля чаго былі сабраны ўсе жанчыны, якім немцы прад'явілі ультыматум: "або вашы мужы будуць жорстка пакараныя або здайце ад вёскі 40 авечак і 40 свіней, тады мы іх выпусцім". У выніку, жанчыны былі вымушаныя выканаць патрабаванне, перадаўшы акупантам схаваную ацалелую ад папярэдніх рабаванняў жывёлу» (№ 3 ад 1940/01/19). «Па сведчаннях камандзіра партызанскага атрады брыгады Пруднікава Весялова немцы ў лістападзе 1942 г. паслалі вялікую карную экспедыцыю колькасцю да 20 000 чал. у раён дзеяння партызанскіх атрадаў у трохвугольнік Маладзечна-Мядзел-Свір. У складзе экспедыцыі былі немцы, фіны, літоўская і мясцовая паліцыя […] У выніку экспедыцыі было спалена 35 вёсак з усім насельніцтвам. Частка жыхароў згарэла жыўцом, частка - расстраляна» (№ 11 ад 16.02.1943). «Супернік перайшоў да новай тактыкі ў барацьбе з партызанамі, маючы намер стварыць зону пустыні вакол партызанскіх атрадаў і тым самым пазбавіць іх магчымасці праводзіць барацьбу з акупантамі. З гэтай мэтай жыхары, западозраныя ў сувязі з партызанамі, бязлітасна расстрэльваюцца, астатнія высяляюцца з раёнаў дзеянняў партызан, а населеныя пункты спальваюцца» (№ 19 ад 25.03.1943). «Па дадзеных выведкі партызанскіх атрадаў групы т. Мачульскага ў г. Слуцак успыхнула эпідэмія тыфа. У мэтах барацьбы з распаўсюджваннем эпідэміі, нямецкія варвары ў канцы сакавіка месяца спалілі на вогнішчах да 2000 чалавек не толькі хворых, але і датыкаліся з імі блізкіх» (№ 21 ад 05.04.1943). «Па данясенні ўпаўнаважанага ЦК КП(б)Б т. Ключынскага і камандзіра брыгады т. Варанянскага ад 11.04.1943 г. у Менску гестапа і паліцыя вылоўліваюць хлопчыкаў ад 6 да 12 гадоў і вязуць у Нямеччыну. Там жа штодня вырабляюцца аблавы на працаздольных мужчын і жанчын, якіх немцы арыштоўваюць, засяроджваюць на зборных пунктах, а затым накіроўваюць у Нямеччыну» (№ 23 ад 15.04.1943). «Акупацыйныя ўлады працягваюць прымусова вывозіць мірнае насельніцтва на катаржныя працы ў Нямеччыну. З Ганцавіцкага раёна вывезена да 70% дзяўчат ва ўзросце ад 14 да 18 гадоў» (№ 25 ад 25.04.1943). «За сакавік 1943 г. з Мінска вывезена ў Германію 887 мужчын і 992 жанчыны. Для планамернага вылоўлівання насельніцтва Менск пабіты на 10 раёнаў, у якіх перыядычна праводзяцца аблавы» (№ 26 ад 03.05.1943). «23 сакавіка 1943 г. у раёне в. Горкава Суражскага раёна Віцебскай вобласці знойдзена дзве кучы трупаў у колькасці 137 чалавек цывільнага насельніцтва, у тым ліку шмат дзяцей ва ўзросце ад 3 да 6 гадоў. У многіх трупаў рукі былі завязаны таму. Трупы знявечаныя да таго, што немагчыма ўстанавіць іх асобу» (№ 28 ад 12.05.1943). «Па паведамленні тав. Дзікана ад 05.06.1943 г. карныя атрады саперніка ў Журавіцкім раёне Гомельскай вобласці ў в. Каменцы са 106 двароў спалілі 94, забіта 150 чалавек; в. Рызыкоў з 210 дамоў спалілі 101, забіта 24 чалавекі; в. Лужок спалена цалкам. Уся жывёла і маёмасць з гэтых вёсак завезены ў Гомель» (№ 35 ад 16.06.1943). «Па дадзеных т. Караткевіча ад 15.06.1943 за апошнія дні ў раёнах Палескай вобласці немцамі спалена: у Калінкавіцкім раёне - 9 сёлаў, Васілевіцкім раёне - 10 сёлаў, у раёне Холмеч - 16 сёлаў. У адной з вёсак кінулі ў калодзеж 30 чалавек. Спальванне сёлаў працягваецца. Па паведамленні камандзіра атрада «1 траўня», які дзейнічае ў Жыткавіцкім раёне Палескай вобласці, у лютым 1943 г. немцы спалілі разам з насельніцтвам 18 вёсак Жыткавіцкага раёна. У жывых засталіся толькі тыя, хто паспеў схавацца ў лесе. Быдла, коней і маёмасць насельніцтва гітлераўцы забралі з сабой. У в. Мірахораве гэтага ж раёна павешаны за адмову ісці на працу грамадзянін Агіевіч С. 10 мая немцы арганізавалі аблаву ў дд. Пухавічы, Ляхавічы, Марахорава, Камсамолец і іншых вёсках Ляхавіцкага с/с. У лесе злавілі частку насельніцтва і сагналі з сабой» (№ 36 ад 18.6.1943). «Па паведамленні начальніка санслужбы 1-й Менскай брыгады тав. Пятровіча, у сакавіку 1943 г. у в. Рудкова Уздзенскага раёна Мінскай вобласці немцы замкнулі ў дамах 27 чалавек мясцовых жыхароў і спалілі. У в. Калодзіна частку жыхароў карнікі паклалі голымі на снег, падвергнулі катаваннямі шомпаламі; трох чалавек пасля катаванняў расстралялі. Усё астатняе насельніцтва гэтай вёскі пайшло ў лясы. Па паведамленні начальніка штаба атрада ім. Катоўскага брыгады ім. Варашылава ст. лейтэнанта Паўлава за люты-сакавік 1943 г. карнікамі спалены вёскі Гоцк, Лугі, Пузечы, Чалаец, Хваростава, Гаўрыльчыцы (з-у. г. Лунінец). Спаленьне вёсак суправаджалася знішчэннем насельніцтва. У вёсцы Пузечы немцы расстралялі 40 чалавек мірнага насельніцтва, а астатніх загналі ў царкву і спалілі яе разам з людзьмі» (№ 40 ад 10.07.1943). «Па дадзеных начальніка санслужбы 2-Менскай брыгады т. Пятровіча ад 06.06.1943 г., нібыта за сувязь мірных жыхароў з партызанамі, [нацысты] цалкам спалілі в. Рабцы Мінскай вобласці. Захопленых грамадзян тут жа расстралялі. У в. Прыстаць Пухавіцкага раёна немцы спачатку расстралялі 250 мужчын за сялом, а потым акружылі вёску і па-зверску расправіліся з малалетнімі дзецьмі, старымі і жанчынамі. У в. Цяплонь за 25 км ад Слуцка фашысты ўчынілі здзекі з настаўніцы і яе сям'і. Карнікі ўварваліся ў вёску, схапілі настаўніцу, якую тут жа расстралялі. Потым стараста прывёў іх на кватэру, дзе адзін немец адшукаў пад ложкам малалетняга сына настаўніцы, выцягнуў яго за нагу, вынес яго на вуліцу і падкінуў угору. Іншы каты ў гэты час падставіў вінтоўку са штыком, і хлопчык быў праколаты штыком. Другое дзіця адшукалі на печцы, закалолі штыком і выкінулі за плот. Па дадзеных разведкі за красавік 1943 г. у трыкутніку Полацк-Невель-Гарадок супернік падчас карнай экспедыцыі спаліў некалькі дзясяткаў населеных пунктаў і абрабаваў мірнае насельніцтва. Так, напрыклад, у в. Забор'е Полацкага раёна немцы сагналі 52 чалавекі ў калгасную кузню і ўсіх спалілі. Па дадзеных разведкі т. Казанцава ад 10.07.1943 г. у Лагойскім раёне Мінскай вобласці за перыяд карнай экспедыцыі ў першых чыслах чэрвеня г.г. немцы спалілі 15 вёсак, у тым ліку 5 вёсак з насельніцтвам. Тысячы падлеткаў, жанчын і старых сагналі ў нямецкае рабства» (№ 37 ад 14.07.1943). «Па паведамленні сакратара Мінскага Абкама КП(б)Б т. Бельскага ад 12.06.1943 у траўні месяцы нямецкія самалёты бамбавалі в. Асавец Менскай вобласці. У выніку бамбардзіроўкі згарэла 67 дамоў і загінула некалькі старых, жанчын і дзяцей. У в. Рубеж Старадожскага раёна Мінскай вобласці немцы спалілі 78 дамоў, 145 адрын і расстралялі 29 чалавек з цывільнага насельніцтва. Уся маёмасць была забрана. З 12 па 28 лютага 1943 г. гітлераўцы спалілі дд. Наваселле, Рог, Дуброўны, Капацэвічы, Загліннае, Заброддзе, Вялічкавічы, Осава, Даманавічы, Ананчыцы, Чырвонае возера і Пісарэвічы Старобінскага раёна Мінскай вобласці. Усяго ў гэтых вёсках спалена 1040 дамоў, 10 школ, у т.л. адзін поўны сярэдні і 4 няпоўныя сярэднія школы, 3 клубы, 2 гаража, 1 паравы млын і ўсе калгасныя гаспадарчыя пабудовы. Расстраляна і жыўцом спалена 2179 чалавек, у тым ліку дзяцей і падлеткаў да 16 гадоў - 1160, старых, старых старэйшых за 55 гадоў - 231 чал. (№ 49 ад 22.08.1943). «Па паведамленні камбрыга т. Марчанкі бамбавік суперніка з 1 жніўня штодня з 6-8 гадзін раніцы бамбіць і абстрэльвае вёскі Полацкага раёна: Козіныя Горкі, Кабыльнікі і Забалацце (15-24 км сяўба. Полацка)» (№ 50 ад 27.08.194 . «Начальнік Адмысловага аддзела брыгады ім. Фрунзэ (Вілейская вобласць Ільянскі раён) 24.08.1943 паведаміў, што 24 ліпеня г.г. паліцыянтам гарнізонам Хатэнчыцы спалена 5 дамоў з 18 чал. жанчын, старых і дзяцей. У маі 1943 г. спалены дд. Бацюжна, Батурына, Бшыда, Навасёлкі, Старынкі» (№ 55 ад 18.09.1943). «Па паведамленні тав. Салдаценка 26.09.1943 5 бамбардзіроўшчыкаў і 3 разведчыкі з 9 да 17 гадзін бамбілі вёскі партызанскага раёна. У выніку бамбёжкі ў Магілёўскім раёне спалены ДД. Вялікія і Малыя Бялевічы, Барок, Чырвоная Слабада. Забіта і паранена шмат мірнага насельніцтва. 27.09.43 г. 9 нямецкіх бамбардзіроўшчыкаў з 11 да 18 гадзін бамбілі вёскі Клічнага раёна. Спалена шмат вёсак, ёсць ахвяры. Па агентурных звестках для бамбёжкі вёсак Бялевіцкага, Вендрыксага і Ханоўскага сельсаветаў немцамі выдзелена 28 самалётаў. Па паведамленні т. Сурганава ад 09.10.43 у Пастаўскім, Мядзельскім і Куранецкім раёнах Віцебскай вобласці немцы спалілі больш за 50 вёсак, 2 чалавекі мірнага насельніцтва былі спалены жывымі. Немцы ловяць усіх мірных жыхароў і вязуць на працы. Уся моладзь уганяецца на будаўніцтва ўмацаванняў» (№ 61 ад 13.10.1943). «Дадзенымі агентуры тт. Сафронава і Сяліцкага і паказаннямі мірных жыхароў, якія ўдзельнічалі ў пахаванні трупаў, пацвярджаецца паведамленне аб атручэнні немцамі трох эшалонаў бежанцаў. У Оршы ў душагубках атручана 120 чалавек» (№ 64 ад 20.10.1943). «Па паведамленні т. Румянцава ад 15.10.43 у Баранавічы адбываюцца масавыя расстрэлы грамадзянскага насельніцтва, асабліва асоб з усходніх абласцей БССР. З 17.09 па 3.10 у горадзе забіта 9600 мірных жыхароў. Вуліцы Піянерская, Камсамольская і Горкага вызвалены ад цывільнага насельніцтва. У раёне ст. Лясная (28 км ю.-з. Баранавічы) салдатамі "РОА" расстраляна каля 1000 чалавек мірных жыхароў, не прыдатных да фізічнай працы і для працы ў Германіі. Па паведамленні тт. Кажара і Свірыда з 10 па 15 кастрычніка нямецкія часці спалілі ў Кіраўскім раёне дд. Чыгірынка, Немкі, Гогаль, Грыбава Слабада, Грыбавец і яшчэ 10 вёсак. Насельніцтва вёсак расстраляна і спалена, студні і прадукты атручаны» (№ 65 ад 21.10.1943). «Па паведамленні тт. Маўчанскага і Салдаценку ад 22.10.43 з гг. Магілёў, Бабруйск, Быхаў, в. Чычэвічы штодня выязджаюць каманды размешчаных там частак, якія спальваюць вёскі, уганяюць насельніцтва ў лагеры, расстрэльваюць дзяцей і старых і атручваюць прадукты» (№ 67 ад 29.10.1943). «[…] тт. Ціткоў і Манковіч паведамілі, што 27 кастрычніка г.г. у дд. Чысці-Вардаміцкія, Улессе, Караліна і Гарадзенка (8-12 км сяўба-вост. Бягомль) Бягомльскага раёна немцы з самалётаў раскідвалі парашкападобныя О[травляюць] У[рэчывы]. Маецца масавае атручэнне жывёлы, захворванне насельніцтва. Створана камісія для расследавання. Ёсць падставы выказаць здагадку, што немцы эксперыментуюць з парашкападобным іпрытам» (№ 69 ад 03.11.1943). «Па паведамленні т. Герасімава ад 14.11.1943 з 1 студзеня па 1 лістапада 1943 г. у Драгічынскай турме (Пінская вобласць) нямецкімі ўладамі расстраляна 928 чалавек» (№ 73 ад 22.11.1943). «Па паведамленні т. Цябута ад 24.11.1943 г. у Полацку супернік праводзіць рабаванні і забойствы мірнага насельніцтва. За кастрычнік месяц самалётамі суперніка спалена 89 населеных пунктаў» (№ 77 ад 2012/12/02). Сёння поўны корпус разведвальных зводак БШПР за 1942-1944 гады захоўваецца ў фондах Нацыянальнага архіва Рэспублікі Беларусь. Архівістамі праведзена работа па іх апублікаванні: у 2019 і 2020 гадах у серыі “Партызанскі архіў” выпушчана 3 электронныя (мультымедыйныя) выданні, якія даюць магчымасць азнаёміцца з лічбавымі копіямі гэтых унікальных гістарычных сведчанняў. Дакументальныя матэрыялы беларускіх партызан (у тым ліку разведвальныя зводкі БШПР) з'яўляюцца важнай крыніцай інфармацыі аб злачынствах нацыстаў на акупаванай тэрыторыі БССР і істотна дапаўняюць комплексы матэрыялаў Надзвычайнай дзяржаўнай камісіі па ўстанаўленні злачынстваў нямецка-фашысцкіх захопнікаў, судовых працэсаў над нацысцкімі злачынцамі. Пералічаныя архіўныя сведчанні складаюць аснову дакументальнай базы ў расследаванні крымінальнай справы па факце генацыду насельніцтва Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны.