Архіўныя дакументы выкрываюць нацысцкіх злачынцаў: «браканьеры Дзірлевангера» - каты і паляўнічыя на людзей

Вайна супраць Савецкага Саюза першапачаткова планавалася нацыстамі як шырокамаштабная і мэтанакіраваная знішчальная кампанія. Практычным увасабленнем і развіццём стратэгіі генацыду стала акупацыйная палітыка на захопленых землях - так званы "новы парадак", складовымі элементамі якога былі забойствы і асуджэнне на смерць мясцовых жыхароў, знішчэнне населеных пунктаў, арганізацыя голаду і давядзенне людзей да смерці праз цяжкую фізічную працу.

Аднымі з галоўных "выканаўцаў" гэтых установак былі фармаванні СС (ням. SS, сокр. ад "Schutzstaffel" - "атрады аховы"). Нюрнбергскі трыбунал даказаў дачыненне членаў СС да цяжкіх ваенных злачынстваў і злачынстваў супраць чалавецтва.

Нават сярод гэтых падраздзяленняў катаў і прафесійных карнікаў сваімі крывавымі злачынствамі (большая частка якіх была здзейснена на акупаванай тэрыторыі Беларусі) вылучылася зондэркаманда (пасля якая вырасла да батальёна, а затым да дывізіі) СС пад камандаваннем Оскара Дзірлевангера.

Пачаткам стварэння дадзенага падраздзялення прынята лічыць 29 сакавіка 1940 г., калі кіраўнік СС Г.Гімлер распарадзіўся правесці адбор асоб, асуджаных за браканьерства, у пенітэнцыярных установах Германіі. Сама акцыя атрымала назву «Браканьер». Месцам збору асуджаных вызначылі базу 5-га палка частак СС «Мёртвая галава» ў канцлагеры Заксэнхаўзен, побач з Араніенбургам. Прайшоўшы паскораную падрыхтоўку, зондэркаманда ў верасні 1940 года прыбыла ў акупаваную Польшчу. Спачатку «браканьеры» ахоўвалі габрэйскія працоўныя лагеры ў Старым Дзікаве і Бельжэцы, а затым пераключыліся на барацьбу з польскім рухам супраціву. У гэтых баях яны набылі навыкі антыпартызанскіх дзеянняў, адначасна рабуючы і жорстка забіваючы мясцовае насельніцтва.

У канцы зімы - пачатку вясны 1942 года, пасля паспяховага савецкага контрнаступлення пад Масквой, цяжкая абстаноўка для захопнікаў склалася ў тыле цэнтральнага ўчастка Усходняга фронту. Недахоп ахоўных сіл не дазваляў нацыстам весці прадуктыўныя контрпартызанскія дзеянні. У апараце вышэйшага фюрара СС і паліцыі ў Цэнтральнай Расіі, у падпарадкаванне якога ўваходзіла зондэркаманда Дзірлевангера, лічылі, што найлепшым метадам вядзення вайны з "бандытамі" з'яўляюцца жорсткія тэрарыстычныя практыкі супраць мірнага насельніцтва.

Шматлікія факты эсэсаўскіх злачынстваў на акупаванай тэрыторыі БССР у 1941-1944 гадах зафіксаваны ў архіўных дакументах. Гэтыя матэрыялы актыўна выкарыстоўваюцца ў рамках расследавання крымінальнай справы аб генацыдзе насельніцтва Беларусі ў час Вялікай Айчыннай вайны і пасляваенны перыяд.

Як вынікае з дакументальных крыніц, пры правядзенні буйных аперацый (ням. Großunternehmen) "па барацьбе з партызанамі" карныя меры звычайна ўжываліся непасрэдна ўслед за баявой фазай або ў ходзе паўторнага прачэсвання мясцовасці. Зондэркаманда СС, заняўшы пасля бою населены пункт, перш чым яго пакінуць, надавала агню ўсе жылыя будынкі і забівала ўсіх, хто ў ім знаходзіўся. Такім чынам эсэсаўцы дзейнічалі, у прыватнасці, 8–13 мая 1942 г. у ходзе аперацыі супраць Клічаўскага партызанскага злучэння. У тыя дні дырлевангераўцы спалілі вёскі Суша, Альхоўка, Развадава і Усакіна (Клічаўскі раён Магілёўскай вобл.). Дадзены прыём выкарыстоўваўся ў аперацыі «Люты», калі 15–16 лютага 1943 г. былі знішчаны вёскі Капацэвічы, Старыя і Новыя Вялічкавічы, Загліннае і Добрая Варта (Старобінскі раён Мінскай вобл.), а таксама ў аперацыях «Вясна-Поўдзень» і «Вясна-Поўнач», калі дырлевангераўцы 8–9 красавіка 1943 г. спалілі населеныя пункты Хаценева і Крывая Паляна (Смалявіцкі раён Мінскай вобл.).

У рамках малых аперацый (ням.: Kleinunternehmen), сутнасць якіх часцей за ўсё зводзілася да правядзення аператыўна-вайсковага пошуку і разведкі, колькасць разбурэнняў беларускіх сёлаў і вёсак падраздзяленнем Дзірлевангера фактычна не зніжалася. Так, 22 чэрвеня 1942 г. эсэсаўцы спалілі вёску Новы Гарадок (Кіраўскі раён Магілёўскай вобл.). Праз некалькі дзён падчас «пошукавых мерапрыемстваў» зніклі ў агні вёскі Будзішча, Закуцце, Куты і Малыя Бялевічы (Магілёўскі раён Магілёўскай вобл.). 19 ліпеня 1942 г. ператварылася ў попел вёска Вятранка (Быхаўскі раён Магілёўскай вобл.), хаця першапачаткова перад дырлевангераўцамі была пастаўлена задача знайсці збіты нямецкі самалёт і выратаваць лётчыкаў.

Таксама практыкавалі нацысты і налёты (Überfall) на населеныя пункты. Афіцыйнай мэтай гэтых раптоўных нападаў, як вынікае з дакументаў, з'яўляўся захоп і ліквідацыя партызанскіх штабоў, невялікіх гарнізонаў, складоў і да т.п. Аднак часцей за ўсё падобныя налёты карнікаў зводзіліся да абрабавання насельніцтва і знішчэння вёсак. Так, 17 лістапада 1942 г. батальён СС учыніў напад на вёску Дубаўручча (Чэрвеньскі раён Мінскай вобл.). Нацысты спалілі 78 дамоў і забілі 240 чалавек. Пакінутае («прыдатнае для працы») насельніцтва і быдла акупанты сагналі на зборны пункт у Чэрвень.

У арсенал тэрарыстычных метадаў зондэркаманды ўваходзіў прыём, які атрымаў у нямецкіх дакументах назву "акцыі адплаты" або "зваротныя меры" (Vergeltungsmaßnahmen). Менавіта з ім было звязана ўчыненне найбольш цяжкіх і крывавых злачынстваў. Падставай для ўжывання «зваротных мер» магло паслужыць напад на нямецкія войскі зблізку вызначанага населенага пункта, жыхары якога, па ўяўленні карнікаў, аказвалі дапамогу «бандытам».

У якасці «акцыі адплаты» 15 чэрвеня 1942 г. знішчылася вёска Боркі (Кіраўскі раён Магілёўскай вобл.). Захавалася данясенне Дзірлевангера (ад 16 чэрвеня 1942 г.): «Учорашняя аперацыя супраць Барок праходзіла без судотыку з супернікам. Населены пункт быў адразу ж акружаны і захоплены. Мясцовыя жыхары, якія спрабавалі ўцячы, былі расстраляныя, прычым трое з іх насілі зброю. У выніку ператрусу ўстаноўлена, што вёска партызанская. Мужчын амаль не было, мала коней, фурманак. Жыхары расстраляны, населены пункт спалены. Расстраляна жыхароў - 1112, плюс ліквідавана СД - 633. Усяго: 1745. Расстраляныя пры спробе да ўцёкаў - 282. Агульная колькасць: 2027 ». Па наяўных сведчаннях, Дзірлевангер асабіста расстрэльваў людзей, якія спрабавалі выбрацца з падпаленых дамоў.

У лік найболей бесчалавечных прыёмаў, якія ўжываліся нацыстамі, уваходзіць выкарыстанне грамадзянскага насельніцтва для прароблівання праходаў у мінна-выбухных загародах. Упершыню дырлевангераўцы выкарыстоўвалі мірных жыхароў у якасці жывых мінных тралаў падчас буйнамаштабнай аперацыі «Котбус» (20 траўня – 21 чэрвеня 1943 г.). Баявая група Дзірлевангера, нясучы першыя страты ад партызанскіх супрацьпяхотных мін, спыніла наступ. У галаву камандзіру карнікаў прыйшла нялюдская ідэя: 25 траўня 1943 г. ён аддаў загад, у адпаведнасці з якім немцы даставілі з найблізкіх вёсак Будзенічы і Новае Сяло (Барысаўскі раён Менскай вобл.) некалькі дзясяткаў чалавек - жанчын, старых і дзяцей, і пагналі іх на замініраваную мясцовасць. Практычна ўсе з іх загінулі ў страшных пакутах.

Эсэсаўцы ўжывалі розныя метады запалохвання мясцовага насельніцтва, каб здушыць волю да супраціву і стварыць умовы, пры якіх яно адмовіцца дапамагаць партызанам. З гэтай мэтай Дзірлевангер даваў сваім салдатам карт-бланш на любыя дзеянні, у тым ліку згвалтаванні і жорсткія забойствы жанчын, дзяцей і старых, масавыя расстрэлы, прылюдныя пакаранні, цялесныя пакаранні.

У лютым-сакавіку 1942 года ў асаблівай камандзе СС служыла каля 160 чалавек. У ходзе баявога прымянення колькасць асабовага складу рэзка скарацілася - да мая 1942 года ў страі заставалася каля 40 чалавек «браканьераў». Каб зняць праблему з некамплектам асабовага складу, у штабе вышэйшага фюрара СС і паліцыі ў Цэнтральнай Расіі прынялі рашэнне ўключыць у зондэркаманду падраздзяленні калабарацыяністаў. Дзірлевангеру падпарадкавалі 60 служачых (11 унтэр-афіцэраў і 49 радавых), адабраных у навучальным украінскім батальёне ахоўнай паліцыі. Гэты батальён уяўляў сабой фармаванне змешанага тыпу: акрамя ўкраінцаў у ім праходзілі падрыхтоўку беларусы і рускія - былыя савецкія ваеннапалонныя. Акрамя таго, зондэркамандзе пастаянна падпарадкоўвалі беларуска-рускую роту службы парадку з Клічаўскага раёна на чале з фальскдойчэ Аўгустам Барчком.

Асаблівы батальён СС Дзірлевангера таксама праводзіў сумесныя акцыі з іншымі нацысцкімі карнымі фармаваннямі. Так, пры падтрымцы 57-га ўкраінскага ахоўнага батальёна ў студзені 1943 года была знішчана вёска Новыя Ляды (Чэрвеньскі раён Мінскай вобл.). Сумесна са 118-м украінскім ахоўным батальёнам дырлевангераўцы 22 сакавіка 1943 г. спалілі вёску Хатынь, якая стала сусветна вядомым сімвалам трагедыі беларускага народа ў гады нацысцкай акупацыі.

Па няпоўных звестках з мая 1942 года па сакавік 1944 года асаблівым фарміраваннем СС пад камандаваннем А.Дзірлевангера на тэрыторыі Беларусі было разбурана звыш 186 населеных пунктаў, знішчана некалькі дзясяткаў тысяч мірных грамадзян. Праца па выяўленні і апублікаванні дакументальных фактаў аб злачынствах нацыстаў працягваецца.