Архіўныя дакументы развенчваюць міф аб недатычнасці вермахта да генацыду насельніцтва Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны

У рамках расследавання крымінальнай справы аб генацыдзе насельніцтва Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны і ў пасляваенны перыяд, адна з першачарговых задач - выяўленне і ўлік фактаў злачынстваў нямецкіх воінскіх фарміраванняў, часцей паліцыі, войскаў СС і іх памагатых супраць грамадзянскага насельніцтва рэспублікі. Гэта работа арганізавана на базе цеснага ўзаемадзеяння прадстаўнікоў органаў пракуратуры з работнікамі дзяржаўных архіўных устаноў, якія аказваюць кваліфікаваныя кансультацыі і забяспечваюць неабходнае садзейнічанне ў выяўленні і вырабе копій дакументаў.

Значным інфарматыўным і доказным патэнцыялам у рамках расследавання валодаюць матэрыялы судова-следчых спраў на замежных ваеннапалонных, якія знаходзяцца на архіўным захоўванні. Неабходна адзначыць, што савецкая нарматыўна-прававая база, якая рэгулявала пытанні прыцягнення і пакарання ваенных злачынцаў, фармавалася паступова на працягу Вялікай Айчыннай вайны. 13 мая 1942 г. у загадзе Пракуратуры СССР "Аб кваліфікацыі злачынстваў асоб, якія перайшлі на службу да нямецка-фашысцкіх акупантаў у раёнах, часова занятых ворагам" былі зафіксаваны ключавыя падыходы ў арганізацыі судаводства ў адносінах да ваенных злачынцаў і нацысцкіх памагатых.

У лістападзе 1942 года былі ўстаноўлены прынцыпы крымінальнай адказнасці для нямецка-фашысцкіх захопнікаў і іх памагатых за ўчыненне імі на тэрыторыі СССР такіх злачынстваў, як катаванні, катаванні, забойствы мірных грамадзян, гвалтоўны ўвоз у іншаземнае рабства мірнага насельніцтва, усеагульнае рабаванне гарадскіх і сельскіх. вываз у Германію іх асабістай маёмасці, а таксама калгаснай і дзяржаўнай маёмасці, разбурэнне помнікаў мастацтва і культуры, раскраданне мастацкіх і гістарычных каштоўнасцей, разбурэнне будынкаў і раскраданне маёмасці рэлігійных культаў. За названыя дзеі да ўсіх злачынцаў ужываліся альбо расстрэл, альбо працяглае турэмнае зняволенне.

19 красавіка 1943 г. быў выдадзены Указ Прэзідыума Вярхоўнай Рады СССР № 39 «Аб мерах пакарання для нямецка-фашысцкіх зладзеяў, вінаватых у забойствах і катаваннях савецкага грамадзянскага насельніцтва і палонных чырвонаармейцаў, для шпіёнаў, здраднікаў Радзімы з ліку савецкіх грамадзян і для . Гэты дакумент устанаўліваў парадак суда над ваеннымі злачынцамі і прадугледжваў новыя віды пакарання для іх - пакаранне смерцю праз павешанне і спасылку на катаржныя работы тэрмінам ад 15 да 20 гадоў.

Пасля вызвалення тэрыторыі Беларусі ад акупантаў пачалася праца па расследаванні нацысцкіх злачынстваў, па выніках якой у БССР было праведзена чатыры адкрытыя судовыя працэсы над ваеннымі злачынцамі: у гарадах Мінск (студзень 1946 г.), Бабруйск (кастрычнік—лістапад 1947 г.), Віцебск ( лістапад—снежань 1947 г.) і Гомель (снежань 1947 г.). Акрамя адкрытых судовых працэсаў адбыўся шэраг закрытых судовых пасяджэнняў Ваенных Трыбуналаў войскаў МУС над замежнымі ваеннапалоннымі, якія прыцягваліся да крымінальнай адказнасці за злачынствы, учыненыя імі ў час Вялікай Айчыннай вайны. Матэрыялы судовых працэсаў таксама выкарыстоўваюцца ў якасці доказнай базы ў межах расследавання крымінальнай справы аб генацыдзе насельніцтва Беларусі.

У снежні 2001 года Камітэтам дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь на захоўванне ў Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь было перададзена 2897 крымінальных спраў на асуджаных замежных ваеннапалонных і інтэрнаваных асоб (фонд № 1363). Гэтыя матэрыялы пераканаўча сведчаць аб актыўным удзеле ваеннаслужачых узброеных сіл Германіі - вермахта - у сістэматычных і масавых злачынствах супраць грамадзянскага насельніцтва Беларусі. Прывядзем паказанні некаторых з іх:

Былы вайсковец 185-га палка 87-й нямецкай пяхотнай дывізіі Э. Хаслер паказаў: «У чэрвені 1944 года войскамі 87-й пяхотнай дывізіі, менавіта салдатамі 185-га палка было спалена сяло Палата прыкладна ў 15-20 кіламетрах на паўночны ўсход. Я асабіста сам бачыў, як гарэла гэтае сяло, бо наша 14-я рота знаходзілася недалёка ад гэтага сяла. У гэтым сяле было прыкладна 40-50 двароў, і ўсе яны былі падпалены. Па суседстве з гэтым сялом было спалена іншае сяло, назвы якога я не памятаю. Абодва гэтыя вёскі былі спалены салдатамі 185-га пяхотнага палка па загадзе камандзіра дывізіі генерала Штрахвіц і камандзіра палка падпалкоўніка Гетц».

У 1946 годзе ў Віцебску адбылося паседжанне закрытага Трыбунала МУС, на якім разглядалася справа аб злачынствах групы вайскоўцаў 201-й ахоўнай дывізіі. У прыватнасці, было ўстаноўлена, што абвінавачаны К.Маер (былы камандзір аддзялення пры 564-м асобным батальёне 201-й ахоўнай дывізіі) прымаў актыўны ўдзел у расстрэлах рускіх ваеннапалонных, спаленні вёсак і расправах над мірным насельніцтвам. У матэрыялах судова-следчай справы пазначана: «25 красавіка 1944 г. з мэтай фізічнага знішчэння мірнага насельніцтва пад кіраўніцтвам унтэр-афіцэра Маера, групай салдат 564-га батальёна было сілком сабрана 15 чалавек мірнага насельніцтва в. Гадзіўлі Лепельскага раёна Віцебскай вобл. Сярод гэтай групы былі старыя і дзеці. Пад пагрозай растрэлу група нямецкіх салдат, у т.л. Маер, прымусілі сваіх ахвяраў стаць шчыльна адзін каля аднаго і ўзяцца пад рукі. Шарэнгу пагналі па мірнай дарозе для размініравання. У выніку гэтай аперацыі ў 800-х метрах ад вёскі выбухам міны былі забітыя грамадзяне: Пыцько Міхаіл, Пярэдня Канстанцін, Козак Нікіфар, Юхноўскі Уладзімір. Цяжка паранены - трое, а астатнія грамадзяне былі кантужаны. У гэты ж час Маер браў удзел у спаленні 8 дамоў у в. Гадзіўлі і рабаванні жыхароў гэтай вёскі».

Вялікая колькасць злачынстваў супраць мірнага насельніцтва Беларусі была ўчынена ваеннаслужачымі вермахта ў перыяд правядзення карных аперацый, у прыватнасці адной з найбольш буйных і жорсткіх - "Вясновае свята" (ням.: Frühlingsfest). На допыце ў верасні 1948 года былы камандзір 95-й пяхотнай дывізіі генерал Г. Махаэліс паказаў: «Са штаба 9-га корпуса, у склад якога ўваходзіла 95-я пяхотная дывізія, мне паведамілі па тэлефоне аб тым, што адна рота 280-га пяхотнага палка была абстраляна ў адной вёсцы ў раёне гор. Полацк. Пасля гэтага камандзір роты даў загад сабраць усіх жыхароў вёскі і зачыніць у адрыне, а дома ўсё абшукаць на прадмет выяўлення зброі. Жыхары былі сабраны ў адрыны, якія ахоўваліся салдатамі гэтай роты. Уначы 29 траўня 1944 г. пасты, якія ахоўвалі адрыны з боку вёскі, былі абстраляныя, і мірныя грамадзяне, якія знаходзіліся ў адрынах, спрабавалі збегчы. Камандзір роты загадаў страляць па ўцекачах. Як быў зроблены расстрэл гэтых грамадзян у рэчаіснасці, я не ведаю, бо не правяраў… Я ніякіх мер да салдат і афіцэраў 11-й роты 280-га палка, якія расстралялі мірных грамадзян у в. Гарнаполле 29 траўня 1944 года, не прыняў і нікога не пакараў». Акрамя таго, у пачатку траўня 1944 гады салдаты 95-й пяхотнай дывізіі ў вёсцы Гарадзішча расстралялі 8 мірных грамадзян, аб чым было вядома камандаванню.

Менавіта старэйшымі афіцэрамі вермахта быў створаны сумна вядомы комплекс канцэнтрацыйных лагераў у Азарычах. У кароткія тэрміны нацыстамі сюды былі звезены прыкладна 50 000 чалавек, многія з якіх хварэлі на тыф (гэта рабілася наўмысна, каб заразіць надыходзячыя часткі Чырвонай Арміі). Вязняў трымалі на адкрытай балоцістай мясцовасці, абгароджанай калючым дротам, з замініраванымі падыходамі. Ніякіх пабудоў на тэрыторыі лагераў не было, людзі размяшчаліся на голай зямлі. Ва ўмовах голаду, холаду (немцы забаранялі разводзіць вогнішчы), а таксама хвароб сярод вязняў імкліва распаўсюджвалася смяротнасць. Да моманту вызвалення з прыкладна 50 000 чалавек у жывых засталося толькі 33 480 чалавек.

Выяўленыя архіўныя дакументы наглядна і пераканаўча развенчваюць міфы аб так званым "чыстым вермахце" і недатычнасці камандавання і служачых узброеных сіл Германіі да генацыду насельніцтва Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны.