«…нямецка-фашысцкія захопнікі пачалі зверскую расправу над мірным савецкім насельніцтвам»: архіўныя дакументы раскрываюць факты нацысцкай злачыннай палітыкі генацыду ў горадзе Мінску і ваколіцах у перыяд акупацыі 1941–1944 гадоў

«Разбурэнні Менска былі жахлівымі. Усюды былі адны каробкі і папялішчы. Расчышчаны толькі праезды. Але на тварах людзей была рашучая ўпэўненасць не толькі аднавіць сталіцу, але зрабіць яе яшчэ прыгажэйшай» – такім запомніўся горад Заслужанаму архітэктару БССР Г.А.Парсаданову, які наведаў вызваленую сталіцу Беларусі ў жніўні 1944 года.

З 1 100 000 м² жылой плошчы, якая налічвалася ў Мінску да моманту пачатку Вялікай Айчыннай вайны, пасля вызвалення захавалася толькі 250 000 м². Горад быў знішчаны прыкладна на 80 працэнтаў. Акупанты разбурылі 5975 жылых дамоў. З амаль 300 тысяч жыхароў, якія пражывалі ў Менску перад вайной, да траўня 1943 года засталося каля 100 тысяч, а да моманту вызвалення - каля 45-50 тысяч. З 332 дзяржаўных і кааператыўных прадпрыемстваў засталося толькі 19. Агульныя страты гораду, нанесеныя вайной, склалі каля 6 млрд рублёў.

Народны архітэктар СССР У.А.Кароль, які прымаў непасрэдны ўдзел у аднаўленні сталіцы Беларусі, успамінаў: «Не выпадкова ўзнікла пытанне, ці варта аднаўляць горад Менск на развалінах і руінах, маючы ў руках рыдлёўку і крышан. Гэтае пытанне доўга абмяркоўвалася, меркавалася новая пляцоўка на адлегласці 10 км ад Мінска. У выніку дасканалых эканамічных разлікаў, а таксама з улікам традыцый і гісторыі шматвяковага знаходжання Мінска на адным месцы, было прынята рашэнне аднаўляць і развіваць Мінск на ранейшым месцы. Жыццё даказала правільнасць дадзенага рашэння».

Жахлівымі па маштабах і жорсткасці былі злачынствы захопнікаў, учыненыя ў акупіраванай сталіцы Беларусі супраць мірнага насельніцтва. Адзін з першых нацысцкіх канцэнтрацыйных лагераў на беларускай зямлі быў арганізаваны ў наваколлях Мінска каля в. Дразды 29 чэрвеня 1941 г., гэта значыць ужо на наступны дзень пасля захопу горада. Быў выдадзены загад аб абавязковай рэгістрацыі мужчынскага насельніцтва ва ўзросце ад 15 да 60 гадоў. Адначасова па загадзе камандуючага 4-й палявой арміяй генерала-фельдмаршала Г.фон Клюге там жа ў Драздах створаны перасыльны лагер для савецкіх ваеннапалонных «Дулаг-127». Ваеннапалонныя і грамадзянскія вязні, падзеленыя праходам для аховы, размяшчаліся на адкрытай прасторы, якая не мела ніякіх хованак, нават дрэў. Тэрыторыю лагера спачатку абнеслі канатамі, якія пазней былі заменены двума шэрагамі калючага дроту, спехам былі збудаваны вышкі для ахоўнікаў. Вялікая цесната, 30-градусная спякота, голад, смага і антысанітарыя прывялі да вялікай смяротнасці зняволеных. Паводле ацэнкі былых вязняў гэтага лагера, за першыя 12 дзён у Драздах загінула не менш як 2 тысячы чалавек. З нямецкіх дакументаў вынікае, што ў лагеры ў Драздах утрымлівалася каля 100 тысяч ваеннапалонных і 40 тысяч грамадзянскіх зняволеных. У грамадзянскай частцы лагера асобна ўтрымлівалася інтэлігенцыя, а на невялікім участку ля балота былі сабраныя яўрэі.

З пратакола допыту сведкі А.Р.Брушкава ад 25 снежня 1945 г.: «Адразу ж пасля акупацыі горада Мінска нямецка-фашысцкія захопнікі пачалі зверскую расправу над мірным савецкім насельніцтвам. 29 ці 30 чэрвеня 1941 года ў лагер каля ўрочышча Дразды (3–5 км ад Мінска) было немцамі сагнана ўсё мужчынскае насельніцтва Мінска ад 18 да 50 гадоў. Агулам было сабрана ад 40 да 50 тысяч чалавек. Гэтых грамадзян трымалі пад адкрытым небам на працягу 10 сутак, не выдаючы ніякай ежы і вады. Людзям не дазвалялі ўставаць. Якія набліжаліся да ракі, каб наталіць смагу, тады была неймаверная спякота, расстрэльвалі з аўтаматаў. У выніку загінула вельмі шмат савецкіх людзей».

Пасля вызвалення горада ў 1944 годзе Мінская абласная надзвычайная камісія знайшла паўночна-ўсход ад тэрыторыі лагера ў Драздах 400-метровую траншэю, у якой былі пахаваны астанкі 10 тысяч чалавек, расстраляных гітлераўцамі. Па характары прадметаў, адзення і па паказаннях сведак - ахвярамі былі грамадзянскія вязні лагера і жыхары Мінска, прывезенае да месца пакарання на машынах. Таксама тут было пахавана каля 200 пацыентаў псіхіятрычнай лякарні Навінкі, якіх забілі газамі ад аўтамабіля.

Страшныя злачынствы ўчынілі нацысты ў адносінах да яўрэйскага насельніцтва. Найбуйнейшае гета ў Беларусі - Мінскае - было арганізавана 19 ліпеня 1941 г. 55 тысяч яўрэяў горада да пачатку верасня 1941 года апынуліся за калючым дротам у раёне вуліцы Нямігі. Вялікая маса людзей была расселена ў невялікіх, у асноўным драўляных, дамах на тэрыторыі 39 вуліц і завулкаў. Вязні гета павінны былі насіць адметны знак: «На падставе распараджэння германскіх уладаў усе габрэі ад 10-гадовага ўзросту і старэйшыя абавязаныя да 20 верасня 1941 г. нашыць на плячах і грудзях круглыя ​​жоўтыя латы замест павязак на рукавах» - так гаварылася ў аб'яве ад 17 верасня 1941 г. Выключна цяжкія ўмовы існавання, цесната, адсутнасць прадуктовага забеспячэння, забарона на кантакты з іншымі гараджанамі, абсалютнае бяспраўе, рабская праца - усё гэта ставіла вязняў гета на грань выжывання.

У лістападзе 1941 года частка гета ў раёне вуліц Абутковая і Сухая была аддзеленая калючым дротам для «зондэргета», у якім размясцілі дэпартаваных з Германіі габрэяў. Першы транспарт, у якім знаходзілася 990 чалавек, прыбыў у Мінск з Гамбурга 10 лістапада 1941 г. Да канца 1941 года яшчэ шэсць транспартаў прыбылі ў Мінск з Дзюсельдорфа, Берліна, Брно, Брэмена, Вены з агульнай колькасцю 6963 чалавекі. Пасля прыняцця нацысцкімі кіраўнікамі праграмы па «канчатковым рашэнні яўрэйскага пытання», транспарты пачалі прыбываць у Менск рэгулярна. У траўні-кастрычніку 1942 гады ў горад было дастаўлена 16 транспартаў з Аўстрыі, Чэхаславакіі, Нямеччыны. Усяго ў Мінск у 23 транспартах было дэпартавана 21 965 чалавек. Усе яны, за невялікім выключэннем, былі расстраляны ва ўрочышчы Благаўшчына (лагер смерці Трасцянец).

Падчас масавых пагромаў 7 і 20 лістапада 1941 г., 2-3 сакавіка, 28–31 ліпеня 1942 г. і ў кастрычніку 1943 года, а таксама ў выніку пастаянных экзэкуцый паміж пагромамі Мінскае гета было поўнасцю знішчана. Колькасць загінуўшых яўрэяў у Мінскім гета ў розных крыніцах вар'іруецца ад 80 да 100 тысяч. Надзвычайная дзяржаўная камісія БССР на падставе паказанняў сведкаў мінчан вызначыла колькасць ахвяр Мінскага гета ў 90 тысяч чалавек.

З пратакола допыту вязні Мінскага гета М.М.Зарэцкай ад 23 снежня 1945 г.: «Немцы стварылі гета неўзабаве пасля прыходу ў горад Мінск, спачатку яны на кожнага яўрэя наклалі паасобку кантрыбуцыю — выкуп, заяўляючы, што пасля гэтага насельніцтва нібыта пакінуць у спакоі. З першых жа дзён немцы сабралі ўсю інтэлігенцыю па нацыянальнасці яўрэяў, каля 2000 чалавек мужчын, і адправілі іх у лагер, створаны паблізу вёскі Дразды Мінскага раёна, дзе яны знаходзіліся пад адкрытым небам без ежы і вады на працягу 8–10 дзён, пасля іх расстралялі. Пра гэта мне казала Багданава Марыя, якая немцамі расстраляна ў 1943 годзе.

Немцы ў гета рабілі масавыя пагромы пад рознымі падставамі, агулам іх было праведзена пяць. Акрамя таго, яны рабілі начныя пагромы, якія насельніцтва ў гета прымушалі трымаць у пастаянным страху, бо кожны быў не ўпэўнены, ці будзе ён жывы заўтра. Немцы жорстка абыходзіліся з яўрэямі ў гета і нават на вачах ва ўсяго насельніцтва расстрэльвалі дзяцей, старых і хворых, якія знаходзіліся ў бальніцы […]

Першы масавы пагром у гета адбываўся 7 лістапада 1941 года. Прыкладна ў 7 гадзін раніцы ў гета было акружана некалькі кварталаў паліцыяй і СД. Пасля гэтага чыноўнікі СД і паліцыя ў п'яным выглядзе з гумовымі дубінкамі выганялі ўсіх яўрэяў з кватэр на вуліцу і выстраілі іх у калоны, у якіх былі мужчыны, жанчыны, старыя і дзеці. Калі нямецкія фатографы знялі гэтыя калоны, яўрэяў вывезлі ў зачыненых аўтамашынах на ўскраіну горада, найменне Тучынка.

Я таксама была ў гэтых калонах, але здолела схавацца. Вярнуўшыся з месца знішчэння, Канцін расказаў мне аб тым, што прывезеныя ў Тучынку яўрэі былі распрануты нагала, пасля чаго іх загналі ў яму, аблілі хлоркавай вапнай, жыўцом закапалі зямлёй. Зямля, пад якой былі засыпаны жывыя людзі, доўга варушылася. Канцін казаў, што ён у ліку іншых яўрэяў мужчын быў адабраны для таго, каб закопваць жывых людзей у магілах. Калі яны ўсіх жывых людзей закапалі ў ямы, то немцы расстралялі і ўсіх тых, хто закопваў ямы. Сам Канцін падчас растрэлу атрымаў раненне і прыкінуўся мёртвым. Калі сцямнела, ён выпаўз з ямы і прыйшоў у гета, дзе ляжаў хворым.

Яшчэ да майго выезду ў канцлагер Трасцянец немцы знішчылі Канціна разам з іншымі хворымі. Такім чынам, за гэты дзень было знішчана ні ў чым не вінаватых людзей каля 25 000-30 000 чалавек. З мэтай схаваць гэтае масавае знішчэнне яўрэйскага насельніцтва немцы ў сваёй газеце пісалі, што гэты пагром быў выкліканы нібыта тым, што яўрэі, як бальшавікі, хацелі зладзіць дэманстрацыю ў гонар свята Кастрычніцкай рэвалюцыі.

Другі масавы пагром у гета быў 20 лістапада 1941 года. Нямецкімі паліцыянтамі і СД было акружана некалькі кварталаў гета і пад падставай адпраўкі на працу ў іншыя раёны габрэяў выгналі на вуліцу. Адабраўшы каля 5000 чалавек, іх павялі ў невядомым мне напрамку. У гета была чутка, што гэтыя 5000 чал. расстраляныя.

Трэці масавы пагром быў 3 сакавіка 1942 года. Раніцай немцы аб'явілі, што на Юбілейнай плошчы адбудзецца сход (апель). Калі сабралася маса народа, то гэты натоўп акружылі і сталі расстрэльваць. Гэта я бачыла сама асабіста. Трупы расстраляных валяліся некалькі дзён на Юбілейнай плошчы, на іншых прылеглых вуліцах да плошчы, а потым іх пахавалі на былым сметніку па вуліцы Заслаўская. У гэты дзень было расстраляна каля 5000 чалавек савецкіх грамадзян.

Чацвёрты масавы і самы страшны пагром быў 28 ліпеня 1942 г., які доўжыўся на працягу 4 дзён. На гэты раз усё гета было акружана войскамі СС, паліцыяй і СД, а таксама салдатамі воінскіх часцей».

У ваколіцах вёскі Малы Трасцянец за 12 кіламетраў на паўднёвы ўсход ад Мінска размяшчаўся лагер смерці Трасцянец. Ён стаіць у адным трагічным шэрагу з самымі буйнымі нацысцкімі канцлагерамі, такімі як Аўшвіц, Трэблінка, Белжац, Сабібор. Паводле звестак Надзвычайнай дзяржаўнай камісіі ў Трасцянцы нацыстамі было закатавана 206,5 тысячы чалавек, у тым ліку яўрэйскае насельніцтва Мінска і наваколля, савецкіх ваеннапалонных, аўстрыйскіх, нямецкіх і чэшскіх яўрэяў, партызан і ўдзельнікаў Мінскага антыфашысцкага падполля.

Лагер складаўся з працоўнай часткі (дапаможнай гаспадаркі) і трох месцаў масавага знішчэння. Першым, самым працяглым па часе дзеяння і самым буйным па колькасці ахвяр было ўрочышча Благаўшчына - месца масавых расстрэлаў на 13-м кіламетры шашы Мінск-Магілёў. Сваіх ахвяр гітлераўцы расстрэльвалі ў доўгіх ям-траншаў і закопвалі. У гэтым урочышчы былі знішчаны савецкія ваеннапалонныя, тысячы ўдзельнікаў Мінскага антыфашысцкага падполля і партызан, вязні Мінскага гета, дэпартаваныя з Заходняй Еўропы яўрэі, жыхары горада, схопленых акупантамі ў якасці заложнікаў, і мірнае насельніцтва з партызанскіх зон.

У 1943 годзе ў рамках «Акцыі-1005» для ўтойвання слядоў злачынстваў гітлераўцы дасталі трупы з траншэй і спалілі. Гэтым займалася спецыяльнае падраздзяленне "зондэркаманда-1005 Цэнтр". У ліпені 1944 года Надзвычайная дзяржаўная камісія знайшла ў Благаўшчыне 34 ямы-магілы. Пасля дбайнага агляду, экспертызы і апытання сведкаў камісія ўстанавіла, што ў гэтым урочышчы акупанты забілі і спалілі каля 150 тысяч чалавек.

З восені 1943 года і да канца акупацыі масавае знішчэнне людзей адбывалася ва ўрочышчы Шашкоўка за паўкіламетра ад лагера Трасцянец, дзе нацысты збудавалі крэмацыйную яму-печ для спалення чалавечых целаў. Гэты прымітыўны крэматорый паглынуў каля 50 тысяч трупаў.

Апошнім месцам аднамомантнага знішчэння людзей у Трасцянцы стаў былы калгасны хлеў, у якім 29–30 чэрвеня 1944 г., за тры дні да вызвалення Мінска, расстраляна і спалена 6,5 тысяч чалавек. Гэта былі апошнія вязні лагера Трасцянец, а таксама зняволеныя турмы па вуліцы Валадарскага і лагеры па вуліцы Шырокай, прывезеныя з Мінска на грузавіках.

З Акту Мінскай абласной камісіі ЧДК СССР аб злачынствах, учыненых нямецкімі акупантамі ў наваколлях вёскі Малы Трасцянец ад 25 ліпеня 1944 г.: «Шляхам агляду самога лагера, 34 ям-магіл на месцы масавых растрэлаў мірных жыхароў, спаленых тлушчаў з спаленых тлушчаў бярвення з недагарэлымі трупамі і спецыяльнай печы, у якой расстрэльваліся і спальваліся мірныя савецкія грамадзяне, а таксама шляхам апытання сведак, камісія ўстанавіла:

1. У канцэнтрацыйным лагеры Трасцянец нямецка-фашысцкімі захопнікамі праводзілася сістэматычна фізічнае знішчэнне савецкіх грамадзян. Гэтае зверскае знішчэнне савецкіх людзей па сваёй масавасці пераўзыходзіць усе злачынствы фашысцкіх людаедаў, якія былі вядомыя да гэтага часу праз камісію і пра якія паведамлялася ў нашым савецкім друку.

Сярод сотняў тысяч савецкіх людзей, закатаваных у Трасцянцы, былі ваеннапалонныя, палітычныя зняволеныя нямецкіх турмаў, яўрэйскае насельніцтва з горада Мінска і іншых гарадоў Беларусі, партызанскія сем'і, сем'і заложнікаў з горада Мінска і іншыя людзі, захопленыя нямецкімі людаедамі.

Сярод загінуўшых людзей шмат жанчын, старых і дзяцей.

Тут жа ў лагеры Трасцянец знішчалася яўрэйскае насельніцтва з гарадоў Чэхаславакіі, Аўстрыі, Германіі і Польшчы.

У 1941 годзе немцы рабілі масавыя расстрэлы ў месцы Благаўшчына - высечаны лес недалёка ад самога лагера,

на 11-м кіламетры ад Мінска па Магілёўскай шашы.

Свае ахвяры немцы падвозілі спецыяльнымі эшалонамі да дарожна-будаўнічага ўчастка, які знаходзіцца на 9-м кіламетры шашы Мінск—Магілёў.

Тут ад усіх асуджаных адбіраліся каштоўныя рэчы, людзей грузілі ў вялікія крытыя аўтамашыны з прычэпамі і везлі на месца растрэлу ў Благаўшчыну, дзе вырабляліся загадзя вялізныя магілы да 60 метраў у даўжыню. Людзей распраналі, пакідалі ў адной бялізне і расстрэльвалі ля краю магілы.

Па сведчаннях сведкаў, сюды прывозілі і людзей, закатаваных у «душагубкі». Складзеныя ў магілу трупы засыпалі зямлёй і ўтрамбоўвалі гусенічнымі трактарамі.

З восені 1943 года расстрэлы людзей у Благаўшчыне спыніліся. Каб схаваць сляды нечуваных злачынстваў, немцы пачалі раскопваць магілы, здабываць трупы і спальваць іх. Для падвозу дроў на месца спальвання былі мабілізаваны ўсе падводы Трасцянецкай воласці, і на працягу двух месяцаў кожная падвода штодня павінна была даставіць дарожна-будаўнічаму ўчастку 2 кубаметры дроў, адтуль немцы машынамі везлі дровы непасрэдна да месца спальвання. Попел і дробныя косткі закопвалі ў магілы, якія потым былі замаскіраваныя зверху галлём, яловымі і хваёвымі галінамі.

2. З восені 1943 года немцы не закопвалі трупы расстраляных. Для знішчэння трупаў, закатаваных імі, была пабудавана спецыяльная печ ва ўкрытым лесам месцы ва ўрочышчы Шашкоўка (0,5 кіламетраў ад лагера). Сюды штодня прывозілі ў адкрытых і зачыненых аўтамашынах жывых людзей, а таксама трупы з «душагубак». Расстрэлы рабіліся, мяркуючы па вялізнай колькасці стрэляных гільзаў, ля ўваходу ў печ і ў самой печы. Асобныя партыі асуджаных узрывалі і забівалі гранатамі (рэшткі разарваных гранат знаходзяцца ў багацці як каля печы, так і ўсярэдзіне яе). Трупы ўкладваліся на рэйках над топкамі, паліваліся гаручым - смалой, перакладаліся дровамі і запальваліся. Для падвышэння тэмпературы падкладаліся цэлыя касеты запальных бомбаў, скрынкі з запаламі ад гранат і т. п. Ацалелыя буйныя косткі трамбавалі адмысловымі шлягамі. У печы знойдзены рэшткі абгарэлых трупаў, маса попелу і дробных перагарэлых костак. Тут жа знаходзілася вялікае карыта - скрыня, куды спецыяльнымі лапаткамі выграбаўся попел.

У уваходу ў печ і ў варот сцен, якія атачалі печ, маецца шмат абгарэлых рэштак адзення і дробных рэчаў загінулых: жаночыя кофтачкі, дзіцячыя шкарпэткі, гузікі, грабянцы, пудраніцы, складаныя нажы, запальніцы, кружкі, кацялкі мяшочкі з бульбай і т. д. Відаць, немцы распраналі ў гэтым месцы сваіх асуджаных. Попел і косці з печы немцы рассыпалі па навакольных палях.

3. Да канца чэрвеня 1944 года, калі да Мінска падыходзіла Чырвоная Армія, немцы не паспявалі спальваць трупы закатаваных у Шашкоўцы. 29 чэрвеня немцы пачалі адкрыта расстрэльваць ахвяраў каля былога калгаснага хлява ў вёсцы М[чырвоны] Трасцянец. Трупы расстраляных і задушаных яны складалі

29, 30 чэрвеня і 1 ліпеня ў хлеў, а таксама на штабель бярвення, а потым падпальвалі іх. Напаўабгарэлыя трупы так і засталіся ляжаць на бярвеннях. Сярод трупаў ёсць жанчыны і дзеці.

У якія спальваліся адрын з трупамі выяўлены рэшткі асабістых рэчаў загінулых: кашалькі, шапкі, хусткі, складаныя нажы, кацялкі, пляшкі. На некаторых кацялках і пляшках камісіяй выяўлены надпісы, якія сведчаць аб асобе загінулага. Некаторыя надпісы мелі даты, калі яны былі зроблены. Так, адзін надпіс быў зроблены 26 чэрвеня гэтага года.

4. Паказаннямі сведкаў выяўлена, што ў раёне лагера было закатавана і некалькі сем'яў з самай вёскі М[Чароў] Трасцянец. У арыштаванага немцамі Ганіч Адама расстраляны жонка, 2 дачкі, 2 сыны, малодшаму з якіх было 2 гады ад нараджэння. Жонка і чацвёра дзяцей былі расстраляны ў Ганіча Франка. Расстраляны сем'і Башко Аляксандра і Шыманскага Аляксандра. Расстраляны і спалены ў калгасным хляве Віктар Жураўскага. Расстраляныя і спаленыя ў сваіх дамах Каласкоўская Марыя - 72 гадоў і Пешчанка Роза - 48 гадоў.

5. Сведка Савінская Сцепаніда Іванаўна, якая выпадкова выратавалася пры растрэле 30 чэрвеня гэтага года, што рабілася ў калгасным хляве вёскі Малы Трасцянец, распавядае: «30 чэрвеня 1944 года нас, 50 ​​жанчын-вязняў у канцэнтрацыйным лагеры СС па Шырокай вуліцах , пагрузілі ў аўтамашыну і павезлі ў невядомым напрамку Ад'ехаўшы прыкладна 10 кіламетраў ад горада Мінска, аўтамашына спынілася ля аднаго з хлявоў каля вёскі М[чырвоны] Трасцянец. Тут мы даведаліся, што нас прывезлі на расстрэл. Мы чулі, як у перадавой аўтамашыны, дзе знаходзіліся арыштаваныя мужчыны, чулася каманда "выходзь па два", пасля чаго чуліся стрэлы з аўтамата і рэвальвераў. Калі ўсе зняволеныя з гэтай машыны былі выведзены і расстраляны, да гэтага ж хлява падагналі нашу аўтамашыну, і зняволеныя жанчыны па камандзе нямецкіх катаў выходзілі па 4 чалавекі з машыны, клаліся па-над выкладзенымі трупамі і расстрэльваліся. Амаль увесь хлеў быў ужо запоўнены трупамі, бо перад намі сюды былі прывезены 2 машыны зняволеных, якія былі расстраляны. Неўзабаве чарга дайшла і да мяне. Я з Голубевай Ганнай і Сямашкам Галінай і яшчэ адной жанчынай, прозвішча якой не ведаю, па камандзе немцаў выйшлі з машыны і ўзышлі на штабель трупаў. Калі пачуліся стрэлы, я ўпала і была паранена лёгка ў галаву. Я ляжала на трупах да позняга вечара. Нямецкія каты прывозілі ў гэты дзень яшчэ 2 машыны з жанчынамі, якія былі расстраляныя на маіх вачах. Сярод іх былі і дзеці ва ўзросце ад 3 да 10 год. Пасля кожнага расстрэлу немцы клалі паверх трупаў дровы і аблівалі іх бензінам і, кінуўшы ў хлеў гранаты, падпальвалі хлеў.

Я вырашыла бегчы з хлява, каб не загінуць пакутлівай смерцю. Я выбралася з-пад трупаў, убачыла двух мужчын параненых, і ўсе ўтрох мы пабеглі. Нямецкі канвой адкрыў па нас агонь. Мужчыны, якія беглі са мной, былі забітыя, а я ўсё ж уцякла ў балота і хавалася там 15 дзён, бо не ведала, што Менск ужо вызвалены за гэтыя дні ад нямецкіх захопнікаў».

6. Пры аглядзе барака, які знаходзіцца ў самім лагеры і акружаны трыма радамі драцяной загароды (сярэдні з іх з электрычнымі правадамі), устаноўлена, што ўсе зняволеныя, якія знаходзяцца ў бараку, у апошнія дні існавання лагера былі расстраляны. Пра гэта сведчаць скрываўленыя сцены, адзенне, матрацы, нары, лужыны крыві ў праходах барака і кучы стрэляных гільзаў ля ўваходу ў барак.

7. Са сведчанняў асобных сведкаў (Будай Валянціна Васільеўна) відаць, што ў непасрэдным спальванні трупаў у печы прымалі ўдзел і румыны».

Многім ахвярам нацысцкага генацыду давялося прайсці праз лагер па вуліцы Шырокай у Мінску. Дадзены лагер знаходзіўся ў падпарадкаванні СС, выконваў функцыі працоўнага лагера і зборнага пункта для адпраўкі людзей у Трасцянец, Аўшвіц або на прымусовыя працы ў Нямеччыну і іншыя акупаваныя краіны Еўропы. У лагеры стала знаходзілася каля 2,5 тысяч чалавек. Са жніўня 1943 года паміж лагерам па вуліцы Шырокай і Трасцянцом рэгулярна курсіравалі 4 машыны-«душагубкі». Атручаныя па дарозе выхлапнымі газамі, вязні паміралі ў страшных пакутах. Іх целы спальваліся ў крэмацыйнай яме-печы. Толькі за перыяд са жніўня 1943 г. па 30 чэрвеня 1944 г. у лагеры па вуліцы Шырокай было знішчана каля 20 тысяч чалавек.

З заключэння старшага лейтэнанта юстыцыі Піхтава аб канцлагеры па вул. Шырокай г. Мінска ад 25 ліпеня 1944 г.: «30.VI.1941 г. пасля акупацыі г. Мінска нямецка-фашысцкімі захопнікамі было створана СД (нямецкі паліцэйскі орган), які адразу ж арганізаваў канцэнтрацыйны лагер СС. Названы лагер быў арганізаваны па Шырокай вуліцы ў г. Мінску (был. Каўдывізіі) плошчай у 60 500 квадратных метраў, абнесены плотам і па-над калючым дротам.

З былых двух стайняў былі прыстасаваны два баракі, у якіх умяшчалася да 1000 чалавек, але фактычна ў гэтых бараках нямецкімі захопнікамі было сагнана і ўтрымлівалася да 4000 чалавек мірных савецкіх грамадзян, большасць якіх былі жанчыны, старыя і дзеці. Як устаноўлена следствам, усе гэтыя савецкія людзі першапачаткова ўтрымліваліся па 2–3 м[еся]ца ў самым СД, а затым пасля працяглых і пакутлівых катаванняў, без прад'яўлення якіх-небудзь абвінавачанняў, накіроўваліся ў лагер СС і там без суда сістэматычна знішчаліся.

Знішчэнне гэтых савецкіх людзей рабілася як шляхам масавага растрэлу, так і з дапамогай газавага аўтамабіля («душагубкі»). Як, напрыклад, дапытаны з гэтай нагоды сведка Майсеевіч Леанід Аляксандравіч паказаў: «За час майго знаходжання ў дадзеным лагеры, г.зн. з 21.VIII.43 па 30.VI.44 г. нямецкімі катамі было знішчана каля 9000–10 000 савецкіх грамадзян, большасць якіх былі старыя, жанчыны і дзеці, пачынаючы з груднога ўзросту».

Іншы сведка Бяляеў паведаміў пра «душагубку»: «Стаўленне адміністрацыі лагера да ўсіх зняволеных было звярынае, за найменшую правіну збівалі зняволеных бізунамі і нагамі да страты прытомнасці. Кармілі зняволеных адной вадой, куды трапляў пясок, зямля і інш. смецце. Хлеба выдавалі па 100-200 грам у суткі і недабраякасны. У сувязі з гэтым зняволеныя савецкія гр-не апухалі ад голаду і паміралі. Знішчэнне ўсіх савецкіх грамадзян, якія змяшчаюцца ў канцлагеры, праводзілася метадычна, з дапамогай газавага аўтамабіля. Я сам быў відавочцам, калі ў аўтамабіль апускалі па 100 чалавек і адвозілі ў в. Малы Трасцянец Мінскага раёна і там іх спальвалі, бо людзі, якія знаходзяцца ў кузаве аўтамашыны, паміралі ў дарозе ад газу, які праходзіў праз спецыяльна абсталяваную трубу. Я асабіста ў гэтай машыне быў дастаўлены з турмы ў лагер і бачыў усё яе абсталяванне. А ўсярэдзіне кузава сцены былі аббітыя цынкам, а дзверы кузава герметычна зачынялася».

Зняволеныя, якія захварэлі на тыф і іншыя хваробы і мелі тэмпературу да 37,5 [градусаў] С, у далейшым не лячыліся, а падлягалі да знішчэння. Як паказвае сведка Бяляеў Рыгор Іванавіч, за перыяд яго ўтрымання ў лагеры, т. е. з 22.IX.43 г. па 29.VI.44 г., нямецкімі захопнікамі было знішчана каля 9 тысяч савецкіх грамадзян, у большасці якія забіваліся ў «душагубкі».

Месцамі масавага знішчэння цывільнага насельніцтва ў наваколлях Мінска таксама з'яўляліся хутар Петрашкевіча (дзе ў 8 ямах-магілах было пахавана 25 тысяч расстраляных жыхароў Мінска), 9-ы кіламетр шашы Мінск-Масква (дзе ў 10 ямах-магілах астанкі 30 тысяч чалавек) і шэраг іншых. У акце Мінскай абласной надзвычайнай камісіі ад 13 жніўня 1944 г. паведамлялася, што толькі ў бліжэйшых наваколлях Мінска ў абследаваных камісіяй месцах масавага знішчэння нацысцкімі акупантамі было знішчана не менш за 300 тысяч чалавек.

Сегодня документальные свидетельства из фондов государственных архивных учреждений республики, содержащие сведения о преступлениях нацистов против населения города Минска и окрестностей в 1941–1944 годах, в числе иных тематических материалов предоставляются в адрес органов прокуратуры в рамках оказания содействия в расследовании уголовного дела по факту геноцида населения Беларуси в годы Великой Отечественной войны и в послевоенный период.