Расстралянае дзяцінства: новыя архіўныя сведчанні аб злачынствах нацыстаў супраць дзяцей на акупаванай тэрыторыі Беларусі ў 1941-1944 гадах

Адной з найбольш трагічных форм праяўлення нацысцкага генацыду ў адносінах да насельніцтва Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны сталі масавыя злачынствы супраць дзяцінства. Нараўне з жанчынамі дзеці складалі самую значную частку цывільнага насельніцтва, якое знаходзілася пад акупацыяй. Па падліках даследчыкаў, на захопленай тэрыторыі Беларусі засталося каля 3,7 мільёна дзяцей ва ўзросце да 16 гадоў. Сотні тысяч дзяцей за гады акупацыі загінулі пад бомбамі і снарадамі, памерлі ад голаду і хвароб за калючым дротам канцлагераў, былі расстраляны і спалены падчас нацысцкіх карных акцый.

У рамках аказання дзяржаўнымі архіўнымі ўстановамі рэспублікі садзейнічання органам пракуратуры ў расследаванні крымінальнай справы аб генацыдзе насельніцтва Беларусі ў час Вялікай Айчыннай вайны і пасляваенны перыяд, выяўляюцца новыя дакументальныя сведчанні нацысцкіх злачынстваў супраць дзяцей.

Беларусь ведае і памятае аб лагеры "Чырвоны Бераг", які стаў месцам трагедыі тысяч дзіцячых лёсаў. Тут у чэрвені 1944 года акупанты стварылі зборны пункт, на які пачалі звазіць дзяцей ва ўзросце.

8-14 гадоў са Жлобінскага, Стрэшынскага, Рагачоўскага і іншых раёнаў. У акце камісіі Краснабярэжскага сельсавета Жлобінскага раёна па ўстанаўленні і расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх захопнікаў і іх саўдзельнікаў ад 20 лістапада 1944 г. адзначалася: «На гэтым пункце дзеці праходзілі медыцынскі агляд у камісіі, пасля чаго іх грузілі на станцыі Чырвоны Бераг у цягнікі і адпраўлялі у Нямеччыну для ўзяцця крыві на лячэнне параненых нямецкіх салдат і афіцэраў». Усяго з гэтай мэтай было вывезена не менш як 1990 дзяцей.

Архіўныя дакументы сведчаць, што дзіцячы лагер у Чырвоным Беразе быў не адзіны. Падобны лагер з траўня 1944 гады існаваў і ў вёсцы Лучыцы Петрыкаўскага раёна. Тут утрымлівалася 130 дзяцей ва ўзросце ад 7 да 17 гадоў. Усе яны былі адпраўленыя ў Нямеччыну ў якасці донараў для нямецкіх салдат.

У сведчаннях жыхароў пасёлка Дамачава Брэсцкай вобласці прыведзены жахлівыя факты знішчэння нацыстамі ўсіх дзяцей мясцовага дзіцячага дома: «23 верасня 1942 г. да 7 гадзін. вечара ў двор дзіцячага дома прыбыла 5-тонная аўтамашына з 6 узброенымі немцамі ў ваеннай форме. Старэйшы з групы немцаў Макс патлумачыў, што дзяцей павязуць у Брэст і загадаў саджаць дзяцей у кузаў аўтамашыны. У машыну было пасаджана 55 дзяцей і выхавацелька Грахольская Пелагея. З пасаджаных у аўтамашыну дзяцей Шэхметава Тося 9 гадоў злезла з машыны і ўцякла, усе астатнія 54 дзіцяці і выхавацельніца Грахольская былі вывезены ў напрамку арт. Дубіца, 1,5 км ад в. Ляплёўкі. На памежнай дрэва-землянай агнявой кропцы, размешчанай на адлегласці 800 м ад р. Заходні Буг, аўтамашына з дзецьмі спынілася. Дзеці былі распрануты (пра што сведчыць наяўнасць дзіцячай бялізны на якая вярнулася аўтамашыне ў Дамачава) і расстраляныя…».

Да гэтага часу ў айчыннай і замежнай гістарыяграфіі практычна не асвятлялася тэма прыцягнення нямецкай разведкай дзяцей да агентурнай працы ў якасці шпіёнаў і дыверсантаў. Метады вярбоўкі пры гэтым выкарыстоўваліся самыя злачынныя - пагроза жыццю і сямейнае заложніцтва.

У фондах Нацыянальнага архіва Рэспублікі Беларусь знойдзены шматлікія сведчанні падобных дзеянняў нацысцкіх спецслужбаў. У аператыўнай зводцы Паўночна-Заходняй групы ЦК КП(б)Б ад 4 верасня 1942 г. адзначалася, што "за апошні час немцы ўзмоцнена засылаюць у партызанскія атрады дзяцей ва ўзросце ад 8 да 16 гадоў з заданнем шпіёнскага характару". У справаздачах адмысловых аддзелаў партызанскіх брыгад і атрадаў паказвалася: "немцы не грэбавалі для пасылкі ў разведку і падлеткамі ва ўзросце ад 10 да 16 гадоў, узяўшы закладнікамі бацькоў".

Часцяком да падобнай дзейнасці акупанты прыцягвалі выхаванцаў дзіцячых хат. Вярбоўка палягчалася проста нечалавечымі ўмовамі жыцця, створанымі для дзяцей і падлеткаў захопнікамі: "Абыходжанне з дзецьмі жорсткае: збіванне рамянём, біццё па патыліцы, выкручванне вушэй - звычайная справа, пазбаўленне ежы, кавалачка хлеба ...".

Выхаванка Чэрвенскага дзіцячага дома Н. Куманяева так апісвае свой вопыт выжывання: «Для прыгатавання сняданку на кацёл ёмістасцю 12 вёдраў вады выдавалі 3 кг самай дрэннай аўсянай або ячнай з асцюкамі мукі. Размешваючы ў вадзе, атрымлівалі слізкую баланду. Мы яе на сняданку і пілі без хлеба. На абед - таксама 3 кг мукі, 1 вядро бульбы і 40 грам хлеба з страўнікавай мукі. На вячэру - 3 кг мукі, па 2 чарпака баланды. Гэты паёк быў разлічаны на больш за 200 дзяцей. Солі ў дзіцячым доме таксама не было. Талерак і лыжак у нас не было, кожнае дзіця набыло ў немцаў на сметніцы сабе бляшанку з-пад кансерваў. З іх мы пілі. Адзенне ў дзіцячы дом з пачатку вайны не атрымлівалі. Яна знасілася, і мы засталіся распранутыя і босыя».

Сведчаннем асаблівага цынізму нацыстаў з'яўляецца той факт, што ў шэрагу выпадкаў нямецкім агентам-жанчынам у якасці "лепшага прыкрыцця" выдаваліся дзеці-малюткі з дзіцячых дамоў.

Страшныя факты нацысцкіх злачынстваў, зафіксаваныя ў архіўных матэрыялах, працягваюць выяўляцца і абнародавацца, раскрываючы жахлівую сутнасць генацыду мірнага насельніцтва Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны, у тым ліку адной з самых неабароненых груп - дзяцей.