«Асвейская трагедыя»: архіўныя матэрыялы неабвержна сведчаць аб злачынствах, учыненых нацыстамі падчас каральнай аперацыі «Зімовае чараўніцтва»

Увосень 1942 года адным з цэнтраў партызанскага руху на акупаванай тэрыторыі Беларусі становіцца Расонскі раён. У верасні 1942 года "народныя мсціўцы" захапілі раённы цэнтр, а да кастрычніка амаль цалкам ачысцілі тэрыторыю раёна ад нямецкіх захопнікаў і іх памагатых. Была ўтворана Расонска-Асвейская партызанская зона.

Нацысцкія акупацыйныя ўлады, імкнучыся ліквідаваць гэты "партызанскі край", пачалі падрыхтоўку буйной карнай аперацыі. Сапраўдная мэта дадзенай акцыі заключалася зусім не ў правядзенні баявых дзеянняў - ёй было наканавана стаць адным з трагічных прыкладаў мэтанакіраванай палітыкі генацыду супраць мірнага насельніцтва Беларусі.

Антыпартызанская акцыя атрымала назву «Зімовае чараўніцтва» (ням.: Winterzauber). Яна стала адной з больш за 140 буйных карных аперацый, праведзеных нацыстамі на акупаванай беларускай зямлі ў перыяд 1941-1944 гадоў. Галоўнай асаблівасцю гэтай акцыі было выкарыстанне ў якасці асноўнай ударнай сілы не нямецкіх падраздзяленняў (СС, СД, вермахта), а калабарацыянісцкіх структур - латышскіх паліцэйскіх батальёнаў.

Аперацыя "Зімовае чараўніцтва" закранула тры мяжуючых з Латвіяй раёны Беларусі (Дрысенскі, Асвейскі, Расонскі), а таксама адзін раён Расіі (Себежскі). Стратэгічнай мэтай акцыі было стварэнне "нейтральнай зоны" ў раёне беларуска-латвійскай мяжы - такім чынам павінна было блакавацца распаўсюджванне актыўнай дзейнасці савецкіх партызан на тэрыторыю акупаванай Латвіі.

Аперацыя планавалася і праводзілася пад агульным кіраўніцтвам вышэйшага кіраўніка СС і паліцыі «Остланд» і «Расія-Поўнач» обергрупенфюрэра СС Ф.Экельна. 4 лютага 1943 г. ён склікаў нараду, на якой было прынята рашэнне аб стварэнні дзвюх аператыўных груп пад камандаваннем брыгадэнфюрэра СС і генерал-маёра паліцыі Шродэра і палкоўніка ахоўнай паліцыі Кнехта. Аснову аператыўных груп і складалі латышскія паліцэйскія батальёны (у першую ўвайшлі 273, 280, 281 батальёны, у другую — 276, 277, 278 і 279).

Кожнай аператыўнай групе надаваліся каманды паліцыі бяспекі і СД. У загадзе Ф.Экельна ад 15 лютага 1943 г. адзначалася: «У рамках аперацыі «Зімовае чараўніцтва» паліцыі бяспекі і СД ставяцца наступныя задачы: […] Ачыстка ўжо прачасанай вобласці ад усіх пакінутых бандытаў і падазроных асоб, а таксама збор усіх сельскагаспадарчых і іншых прадуктаў з'яўляецца задачай вялікай важнасці і, у той жа час, задачай СД. […] Бандыты і падазроныя прынцыпова падлягаюць растрэлу. Усе астатнія асобы, калі яны прыдатныя да працы, у тым ліку дзяцей, могуць быць пакінуты па ўсебаковым узгадненні СД і ваенных частак».

У кампетэнцыю каманд паліцыі бяспекі і СД уваходзіла і знішчэнне населеных пунктаў. Пры гэтым загады аб спаленні вёсак маглі аддаваць афіцэры ўзроўню камандзіра роты і больш высокага рангу.

У аперацыі таксама былі задзейнічаны 50-ы ўкраінскі паліцэйскі батальён, рота СС і паліцыі, вайсковыя артылерыйскія і зенітныя падраздзяленні, роты сувязі і авіягрупа асаблівага прызначэння. Ужо падчас аперацыі «Зімовае чараўніцтва» да яе правядзення дадаткова прыцягваліся новыя часткі і падраздзяленні: спешна сфарміраваны 282-ы (Е) латышскі паліцэйскі батальён, 2-і літоўскі паліцэйскі батальён, рота 36-га эстонскага паліцэйскага батальёна, рота 23 батальёна вермахта, 10-й і 20-й узводы матарызаванай жандармерыі.

16 лютага 1942 г. нацысты з трох напрамкаў (Бігосава, Дрыса, Латвія) пачалі баявыя дзеянні. У лісце генеральнага камісара Латвіі А.Дрэхслера ў рэйхскамісарыят «Остланд» дадзена апісанне алгарытму дзеянняў карнікаў, які ўжываўся з самага пачатку аперацыі: «Кампанія разгортвалася наступным чынам: уваходзячы ў сяло (спачатку не было ніякага супраціву), адразу расстрэльвалі падазраваных у партызанскай дзейнасці. Такімі лічыліся амаль усе мужчыны ва ўзросце ад 16 да 50 гадоў [...] Адразу (за воінскімі часцямі) ішло СД, якое дзейнічала прыблізна так: расстрэльвала ўсіх астатніх падазраваных. Старых і нямоглых, якія адставалі ў дарозе, расстрэльвалі. Астатнім, у большасці сваёй жанчынам і дзецям, трэба было прайсці так званае "другое фільтраванне". Тых, хто не ў стане былі працягваць шлях, расстрэльвалі [...] Вёскі рабавалі і спальвалі яшчэ да прыбыцця гаспадарчых каманд, якія займаліся дастаўкай каштоўнасцяў у бяспечнае месца».

Выяўленыя архіўныя дакументы пераканаўча пацвярджаюць мэтанакіраваную жорсткасць нацыстаў менавіта ў адносінах да мірнага насельніцтва. Так, у данясенні камандзіра аператыўнай групы Кнехта аб выніках трэцяга этапу аперацыі «Зімовае чараўніцтва» (з 6 па 16 сакавіка 1943 г.) указвалася, што за гэты перыяд «забіта 10 бандытаў, паранена – 6, […] асобы, перададзеныя ў СД – 764». Пры гэтым колькасць захопленай у якасці трафеяў зброі склала толькі "18 мін, 1 гарматны лафет, 1 перадок артылерыйскай гарматы, 10 артылерыйскіх снарадаў, 2 вінтоўкі, 1 пісталет".

31 сакавіка 1943 г. нацысты аддалі загад аб завяршэнні карнай аперацыі. Нягледзячы на ​​перавагу ў асабістым складзе і ўзбраенні, захопнікі не дабіліся ліквідацыі актыўнасці «народных мсціўцаў». Картэлі сыходзілі з тэрыторыі "партызанскага краю", пакідаючы за сабой выпаленую і залітую крывёй мірных грамадзян пустыню.

Неабвержным сведчаннем жахлівых злачынстваў нацыстаў і іх памагатых з'яўляецца акт Асвейскай партызанскай брыгады ім. Фрунзэ: «30 сакавіка 1943 г. сапраўдны акт складзены штабам партызанскай брыгады ім. Фрунзе Асвейскага раёна Віцебскай вобласці БССР на падставе актаў камісіі па расследаванні фашысцкіх зверстваў над мірным насельніцтвам Асвейскага раёна Віцебскай вобласці БССР, з 16.02.43 г. па 22.03.43 г.

За названы перыяд гітлераўскай фашысцкай разбойніцкай бандай зроблены наступныя зверскія расправы над мірным насельніцтвам раёна:

1. Спалена цалкам вёсак - 156;

2. У іх дамоў жылых 3423;

3. Раённы цэнтр м. Асвея з лікам дамоў каля 500, у т.л. усе будынкі культурных устаноў;

4. Дамоў сац. культуры - 9;

5. Школ сярэдніх - 12;

6. Школ няпоўных сярэдніх - 90;

7. Бальніц - 6;

8. Ветэрынарных лякарняў - 2;

9. Млын - 3;

10. Дзіцячых дамоў - 4;

11. Машына-трактарных станцый - 3;

12. Цэркваў - 2;

13. Касцёлаў - 2.

А таксама спалены ўшчэнт усе астатнія нежылыя пабудовы раёна, якія не падлічаныя;

14. Знішчана мірнага насельніцтва - 3639 чал. У тым ліку:

а) дзяцей да 12-гадовага ўзросту 2118 чал.

б) старых, мужчын і жанчын 710 чал.;

15. Уведзена ў лагер гітлераўскімі галаварэзамі 2615 чал.;

16. Забрана коней да 500 штук;

17. Забрана буйной рагатай жывёлы да 1500 галоў, а таксама ўся дробная жывёла;

18. Разрабавана вялікая колькасць хлеба і хатняй маёмасці насельніцтва.

Ніжэй прыводзяцца асобныя факты зверскіх здзекаў фашысцкіх катаў над мірным насельніцтвам:

1. Хлопчыку 8 гадоў з сям'і Юхневіч (в. Бяляны) фашысцкія каты выразалі пяціканцовыя зоркі на грудзях і спіне і кінулі ў агонь, дзяўчынка Вера, 7 гадоў, зарэзана нажом, хлопчык Жэня, паўтара гады з разбітай галавой і вырванымі пальцамі кінуты ў агонь; маці іх таксама зарэзана нажом, у яе фашысцкія бандыты выразалі грудзі, парэзалі яе ўсю і спалілі на агні;

2. У вёсцы Барысава сям'ю Шкутава спалілі ў агні жыўцом;

3. З гэтай самай вёскі, у сям'і Юхневіч у дарослых і дзяцей, у жывых выкруцілі рукі і галовы і кінулі ў раку Свольна;

4. У вёсцы Гарадзілавічы, сям'і Жорава на грудзях і шыях былі выразаны пяціканцовыя зоркі, пасля чаго ўся сям'я была патоплена ў рацэ Свольна;

5. Адзначаны выпадкі, [калі] фашысцкія каты ў сваёй звярынай шаленстве маленькіх дзяцей насаджвалі на калы агароджы;

6. Зарэгістравана шмат выпадкаў, калі фашысцкія гады перад сваёй зверскай расправай над дзяўчатамі, папярэдне падвяргалі іх згвалтаванню.

Устаноўлена, што большая частка загінулага насельніцтва, гітлераўскімі катамі падвяргалася катаванням і здзекам, і толькі пасля гэтага або спальваліся, або тапіліся ў рацэ, і толькі меншая частка расстрэльвалася.

Усіх гэтых дзікіх фашысцкіх здзекаў і зверстваў беларускі народ ніколі не забудзе і адпомсціць праклятым фашысцкім катам за іх подлыя і гнюсныя здзекі над нашым народам».

Гэта далёка не поўны пералік злачынстваў, учыненых карнікамі. Крывавымі вынікамі праведзенай нацыстамі аперацыі "Зімовае чараўніцтва" сталі 439 спаленых населеных пунктаў, ад 10 да 12 тысяч знішчаных мірных грамадзян і больш за 7 тысяч сагнаных у рабства (некалькі тысяч з якіх пасля загінулі ад невыносных умоў працы, пазбаўленняў і катаванняў).

У айчынную гістарыяграфію падзеі гэтай карнай аперацыі ўвайшлі як "Асвейская трагедыя" і сталі адным з сімвалаў агульнай трагедыі насельніцтва акупаванай Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

У 2013 годзе пад грыфам Дэпартамента па архівах і справаводстве Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь быў выдадзены беларуска-расійскі зборнік дакументаў "Зімовае чараўніцтва". Нацысцкая карная аперацыя ў беларуска-латвійскім памежжы, люты – сакавік 1943 г.» (зборнік у электронным выглядзе даступны для азнаямлення па спасылцы: http://db.narb.by/upload/zero.pdf). Сёння дакументальныя матэрыялы па гэтай каральнай аперацыі прадастаўляюцца архіўнымі ўстановамі рэспублікі ў органы пракуратуры ў рамках аказання садзейнічання ў расследаванні крымінальнай справы па факце генацыду насельніцтва Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны і ў пасляваенны перыяд.