17 верасня - Дзень народнага адзінства

17 верасня ў Беларусі адзначаецца Дзень народнага адзінства - дзяржаўнае свята, заснаванае Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 7 чэрвеня 2021 г. № 206.

Увядзенне гэтай даты ў памятны каляндар рэспублікі - даніна памяці нашым суайчыннікам, якія не змірыліся

з несправядлівасцю Рыжскай мірнай дамовы

і якія змагаліся за ўз'яднанне беларускага народа ў адзінай нацыянальнай дзяржаве.

Мірны дагавор, які завяршыў савецка-польскую вайну і падпісаны 18 сакавіка 1921 г. у Рызе без удзелу беларускага боку, прывёў да таго, што этнічныя беларускія землі, беларускі народ амаль на два дзесяцігоддзі былі штучна падзелены на часткі. Гэты раздзел нанёс сур'ёзны ўдар па працэсах нацыянальна-культурнага і палітычнага будаўніцтва Беларусі, зрабіў "беларускае пытанне" адным з асноўных палёў напружанасці ў польска-савецкіх адносінах і ў наступныя гады.

Заходнія вобласці Беларусі (каля 100 тыс. кв. км з насельніцтвам звыш 3 млн чалавек) на два дзесяцігоддзі ўвайшлі ў склад польскай дзяржавы. На гэтых тэрыторыях не было рэалізавана права беларусаў на самавызначэнне і ім прыйшлося зведаць розныя формы дыскрымінацыі - сацыяльную, нацыянальную, рэлігійную, эканамічную. Гэта ў корані парушала палажэнні Рыжскай мірнай дамовы.

На землях Заходняй Беларусі, якія палякі грэбліва называлі "крэсамі ўсходнімі" - "усходняй ускраінай", ажыццяўлялася мэтанакіраваная жорсткая палітыка эксплуатацыі мясцовага насельніцтва, разрабаванне прыродных рэсурсаў, вывазу і знішчэння культурных і матэрыяльных каштоўнасцяў.

Заходняя Беларусь выкарыстоўвалася Польшчай як крыніца сыравіны і таннай працоўнай сілы. Разбураная Першай сусветнай вайной эканоміка рэгіёна заставалася ў застоі. Сяляне, якія складалі пераважную большасць насельніцтва Заходняй Беларусі, пакутавалі ад малазямелля, паўфеадальнай залежнасці ад польскіх паноў-асаднікаў. У пошуках працы і сродкаў да існавання жыхары беларускіх вёсак былі вымушаны масава эміграваць у краіны Заходняй Еўропы і Амерыку.

Не было беларускіх тэатраў, закрываліся клубы і бібліятэкі. У дзяржаўных установах не дазвалялася карыстацца беларускай мовай. Нельга замоўчваць і аб тым факце, што палітыка паланізацыі ў сферы адукацыі, якая ставіла за мэту адарваць маладое пакаленне беларусаў ад сваіх нацыянальных каранёў, прывяла да фактычнай ліквідацыі сістэмы беларускіх школ у Заходняй Беларусі (калі да анэксіі рэгіёну іх тут працавала каля чатырохсот, то ўжо ў 1938 /1939 навучальным годзе не засталося ні адной). У сувязі з высокай платай за навучанне, беднасцю, перашкодамі з боку польскіх улад быў рэзка абмежаваны доступ беларускіх дзяцей у сярэднія школы. ВНУ для іх былі практычна недаступнымі.

Заканамерным вынікам такой палітыкі польскіх улад у Заходняй Беларусі стаў магутны нацыянальна-вызваленчы рух. Барацьба беларусаў прымала розныя формы - ад забастовак і дэманстрацый да ўзброеных выступаў.

Тысячы простых беларусаў, сотні дзеячаў беларускага нацыянальна-вызваленчага руху, паэты, пісьменнікі падвяргаліся рэпрэсіям, былі арыштаваны і адпраўлены ў польскія турмы і канцэнтрацыйны лагер у Бярозе-Картузскай, дзясяткі з іх былі закатаваны і загінулі. Успаміны былых зняволеных лагера з вычарпальнай паўнатой раскрываюць рэжым катаржнай працы, голаду, антысанітарыі, варварскіх пакаранняў і нялюдскіх здзекаў, з дапамогай якіх лагерная адміністрацыя спрабавала зламаць вязняў маральна і фізічна, ператварыць іх у пакорлівых і беспрацоўных рабоў.

Нягледзячы на ўсе маштабныя рэпрэсіўныя меры, якія рабіліся польскім уладам на працягу двух дзесяцігоддзяў у адносінах да мясцовых жыхароў Заходняй Беларусі, ім так і не ўдалося знішчыць нацыянальнай самасвядомасці беларусаў, разарваць асновы духоўнай сувязі беларускага народа, штучна падзеленага мяжой.

Канец 1930-х гадоў у сферы міждзяржаўных адносін найбуйных еўрапейскіх краін характарызуецца складанасцю і супярэчлівасцю. Спроба СССР ініцыяваць стварэнне сістэмы калектыўнай бяспекі сутыкнулася з доўгімі і бясплоднымі перамовамі з боку краін Захаду, якія тым самым фактычна пацвердзілі, што не імкнуцца да стварэння адзінага антыфашысцкага блока.

У існуючых абставінах урад СССР быў вымушаны пайсці на перамовы з Германіяй. Неабходна заўважыць, што падпісанне германа-савецкай дамовы аб ненападзе 23 жніўня 1939 года (атрымаў вядомасць як «пакт Рыбентропа-Молатава»), не рабіла бакі саюзнікамі ні фармальна, ні фактычна (нават улічваючы наяўнасць «сакрэтнага дадатковага пратакола»), хоць некаторыя нядобрасумленныя аўтары і прадпрымаюць спробы даказаць адваротнае.

1 верасня 1939 гады з нападу Нямеччыны на Польшчу пачалася Другая сусветная вайна. Першыя тыдні вайны былі азнаменаваны імклівым прасоўваннем германскіх войскаў па тэрыторыі Польшчы, уцёкамі польскага ўрада з краіны і фактычнай ліквідацыяй польскай дзяржаўнасці.

У сітуацыі, якая склалася СССР заявіў, што «бярэ пад сваю абарону жыццё і маёмасць украінскага і беларускага насельніцтва ўсходніх абласцей Польшчы». 17 верасня Чырвоная Армія перайшла савецка-польскую мяжу. У архіўных дакументах красамоўна зафіксаваны захопленыя настроі абсалютнай большасці мясцовых жыхароў, якія з радасцю сустракалі чырвонаармейцаў як вызваліцеляў з кветкамі, хлебам-соллю. Сведка тых вераснёўскіх падзей беларускі паэт Максім Танк пазней казаў, што «ніякім зводкам, рэляцыям, пазнейшым сведчанням гісторыкаў не пад сілу перадаць той энтузіязм і радасць, з якімі працоўныя Заходняй Беларусі сустракалі вестку аб уз'яднанні».

Ваенных дзеянняў паміж польскімі і савецкімі войскамі амаль не было (адзначана каля 40 выпадкаў супраціўлення пагранічных патрулёў, хуткаплынныя сутыкненні пад Гроднам, Кобрынам, Вільня, Сапоцкінам) і да 25 верасня тэрыторыя Заходняй Беларусі была ўжо поўнасцю вызвалена.

1 кастрычніка 1939 года Палітбюро ЦК ВКП(б) прыняла пастанову «Пытанні Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны», якой прадугледжвалася скліканне Украінскага і Беларускага Народнага сходаў.

У адпаведнасці з гэтай пастановай 22 кастрычніка 1939 года ў Заходняй Беларусі прайшлі ўсеагульныя выбары, удзельнічаць у якіх мелі права ўсе жыхары рэгіёна, якія дасягнулі 18-гадовага ўзросту. Кандыдатуры дэпутатаў Народнага збору вылучаліся сялянскімі камітэтамі, часавымі кіраваннямі, зборамі працоўных па прадпрыемствах, зборамі працоўнай гвардыі і інтэлігенцыі. У галасаванні прынялі ўдзел 2672280 выбаршчыкаў (96,71% выбаршчыкаў), якія абралі 927 дэпутатаў.

28–30 кастрычніка 1939 года ў Беластоку адбыўся Народны сход Заходняй Беларусі, які аднагалосна прыняў Дэкларацыю аб уваходжанні Заходняй Беларусі ў склад БССР і выбраў паўнамоцную камісію для перадачы гэтага рашэння Вярхоўным Саветам БССР і СССР.

14 лістапада 1939 года сесіяй Вярхоўнага Савета БССР быў ухвалены Закон аб уз'яднанні Заходняй Беларусі з БССР, у якім, у прыватнасці, гаварылася: "Прыняць Заходнюю Беларусь у склад БССР і ўз'яднаць тым самым вялікі беларускі народ у адзінай беларускай дзяржаве".

Спраўдзілася патаемная мара мільёнаў беларусаў. Згадваны раней Максім Танк наконт гэтых падзей пісаў: «Сесія Вярхоўнага Савета прыняла Закон аб уключэнні Заходняй Беларусі ў склад СССР і аб'яднанні яе з Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай. Гэтую знамянальную дату ўжо ніколі не выкрасліць з нашай гісторыі. Я гэтую дату - дату з якой мы пачалі звацца людзьмі - назаўжды залатымі літарамі ўнёс бы ва ўсе нашы календары, як самае вялікае свята пасля Вялікага Кастрычніка».

Безумоўна, аб'яднанне Заходняй Беларусі з БССР восенню 1939 года стала актам гістарычнай справядлівасці і падарыла магчымасць беларускаму народу зноў уз'яднацца, жыць і развівацца ў адзіным суверэнным нацыянальна-тэрытарыяльным аб'яднанні. Гэта Адзінства - наша сапраўдная нацыянальная каштоўнасць, якую неабходна паважаць, берагчы і абараняць.

Сёння дзяржаўныя архівы Рэспублікі Беларусь забяспечваюць захоўванне значнага аб'ёму дакументаў па тэме Уз'яднання, архівісты праводзяць вывучэнне і садзейнічаюць аб'ектыўнаму інфармаванню грамадскасці аб гэтых падзеях.

Асноўныя комплексы дакументальных матэрыялаў канцэнтруюцца ў Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь, Беларускім дзяржаўным архіве кінафотафонадакументаў, Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва, Дзяржаўных архівах Брэсцкай, Гродзенскай, Мінскай абласцей, Дзяржаўным архіве грамадскіх аб'яднанняў Гродзенскай вобласці.

Сярод архіўных матэрыялаў – афіцыйныя дакументы цэнтральных і мясцовых органаў улады (законы БССР, дэкларацыі Народнага сходу Заходняй Беларусі, пастановы, інструкцыі, пратаколы пасяджэнняў, тэлеграмы ЦК КП(б)Б, СНК БССР, аператыўныя зводкі НКУС БССР, дакладныя запіскі наркаматаў БССР, а таксама дакументы камандавання Беларускага фронту, дапаўняюць дадзены матэрыял дакладныя запіскі і лісты кіраўніцтва БССР у ЦК ВКП(б), пастановы Часовых упраўленняў Палескай і Беластоцкай абласцей і аблвыканкамаў, матэрыялы абкамаў і райкамаў КП(б)Б, а таксама асобных гарадоў і былых паветаў. ).

Значная частка названых дакументаў змяшчае інфармацыю аб тэрытарыяльным размежаванні Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны, устанаўленні новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялення, рэарганізацыі школьнай адукацыі, падрыхтоўцы да выбараў у Вярхоўны Савет БССР і СССР.

Вялікую цікавасць уяўляюць дакументы, якія змяшчаюць звесткі гаспадарча-эканамічнага і статыстычнага характару (увядзенне ў Заходняй Беларусі савецкай валюты, перавод стрэлак гадзіннікаў згодна з мінскім часам, перашыўка чыгуначнай каляіны ў адпаведнасці са стандартам, прынятым у СССР і г.д.).

Унікальны пласт візуальных крыніц па гісторыі Уз'яднання ўяўляюць сабой фотадакументы, якія пераважна знаходзяцца на захоўванні ў Беларускім дзяржаўным архіве кінафотафонадакументаў. На фатаграфіях і кадрах кінахронікі - эпізоды, звязаныя з уваходам на тэрыторыю Заходняй Беларусі частак Чырвонай Арміі і сустрэчай іх мясцовымі жыхарамі, аграрнымі пераўтварэннямі, выбарамі ў Народны сход Заходняй Беларусі і інш.

Дакументы па гісторыі ўз'яднання праз прызму культуры знаходзяцца на захаванні ў Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва. Тут можна азнаёміцца ​​з паэтычнымі творамі Янкі Купалы, Якуба Коласа, Максіма Танка на дадзеную тэму, публікацыямі ў перыядычным друку.

Архіўныя дакументы адназначна сведчаць, што ўз'яднанне заходнебеларускіх земляў з БССР восенню 1939 года стала актам гістарычнай справядлівасці.

Адноўленае адзінства дазволіла беларусам выстаяць у вогненныя гады Вялікай Айчыннай вайны, заняць пачэснае месца ў міжнароднай супольнасці, стаць адным з сузаснавальнікаў Арганізацыі Аб'яднаных Нацый.

Дзяржаўнае свята - Дзень народнага адзінства - служыць аб'ектыўным напамінам аб самадастатковасці беларускай нацыі і непахіснасці беларускай дзяржаўнасці, сімвалізуе пераемнасць усіх пакаленняў беларускага народа, фармуе пачуццё датычнасці кожнага грамадзянін да лёсу краіны і ўмацоўвае згуртаванасць грамадства на шляху пабудовы моцнай, суверэннай і квітнеючай Беларусі!