ГІСТОРЫЯ РАЗВІЦЦЯ УСТАНОЎ ЮСТЫЦЫІ

30 снежня 1918 г. рэзалюцыя I з'езда Камуністычнай партыі (бальшавікоў) Беларусі замацавала абвяшчэнне Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі (БССР) у складзе тэрыторый Мінскай, Гродзенскай, Магілёўскай, Віцебскай і Смаленскай губерняў.

Сфармаваныя органы ўлады і ўпраўленні Савецкай Беларусі вызначалі шляхі станаўлення органаў юстыцыі.

1 студзеня 1919 г. утвораны Часовы рабоча-сялянскі ўрад Беларускай Савецкай Рэспублікі. Стварэнне Часовага ўрада БССР ажыццяўлялася пад непасрэдным кіраўніцтвам Камуністычнай партыі. Паўночна-Заходні абласны камітэт, а затым Цэнтральнае Бюро Кампартыі Беларусі з улікам прынцыповых указанняў ЦК РКП(б) вызначылі колькасны і персанальны склад урада, яго структуру. Членам урада па пытаннях судовых спраў быў вызначаны Квачанюк А.І.

Часовы рабоча-сялянскі ўрад апублікаваў Маніфест, у якім ад імя працоўных Беларусі абвясціў незалежную Беларускую Савецкую Рэспубліку. Маніфест аб стварэнні Беларускай ССР з'явіўся першым канстытуцыйным актам рэспублікі, які юрыдычна замацаваў асновы грамадскага і дзяржаўнага ладу новай суверэннай сацыялістычнай дзяржавы.

На I Усебеларускім з'ездзе Саветаў рабочых, сялянскіх і чырвонаармейскіх дэпутатаў, які адбыўся 2-3 лютага 1919 г., Часовы рабоча-сялянскі ўрад прадставіў з'езду справаздачу аб сваёй дзейнасці і склаў паўнамоцтвы. На з'ездзе была прынята Канстытуцыя Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі, якая ўстанаўлівала вяршэнства ўлады з'езда Саветаў Беларусі, а ў перыяд паміж з'ездамі - Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта (ЦВК). У адпаведнасці з Канстытуцыяй ЦВК Беларусі з'яўляўся вышэйшым заканадаўчым, распарадчым і кантралюючым органам.

На сваім першым пасляз'ездаўскім пасяджэнні 5 лютага 1919 г. Цэнтральны Выканаўчы Камітэт утварыў Вялікі і Малы Прэзідыум. У Вялікі Прэзідыум уваходзілі ўсе камісары, і дадзены орган фактычна з'яўляўся Радай Камісараў, г.зн. урадам рэспублікі. Быў зацверджаны спіс камісараў, у якім Камісарам юстыцыі значыўся Гетнер Адольф Хрыстафоравіч.

У гэты ж час у Беларусі праводзілася палітыка збліжэння ўлады і аб'яднання тэрыторый Беларусі і Літвы. У сувязі з утварэннем 6 лютага 1919 г. Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Літвы і Беларусі пытанні юстыцыі былі ўскладзены на ўтвораны ў сакавіку 1919 г. Народны Камісарыят Юстыцыі Літбел, а на тэрыторыі Мінскай губерні — Мінскі губернскі аддзел юстыцыі.

Пасля выгнання з Беларусі белапольскіх акупантаў паступова змяняючы статус і падпарадкаванасць, аднавілася дзейнасць Наркамюста Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь: з ліпеня 1920 г. - як аддзела юстыцыі Мінгубрэўкама, з 1 жніўня 1920 г. - аддзела юстыцыі Военревкома 2 Камісарыяту Юстыцыі Ваенрэўкама ССРБ.

II з'езд Саветаў ССР Беларусі, які праходзіў 14-20 снежня 1920 г., унёс дапаўненні ў Канстытуцыю Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі, якія ўстанаўліваюць утварэнне Цэнтральным Выканаўчым Камітэтам Беларусі Савета Народных Камісараў. СНК належала агульнае кіраванне справамі Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь, якое ажыццяўлялася праз стварэнне 15 народных камісарыятаў, у тым ліку і Народны камісарыят юстыцыі. Пры кожным народным камісары ​​пад яго старшынствам утвараліся калегіі, члены якой зацвярджаліся СНК.

Упершыню найбольш поўна і канкрэтна былі вызначаны задачы і структура Наркамюста ў Палажэнні аб Народным Камісарыяце Юстыцыі ССРБ у 1922 г.

Шматфункцыянальнасць Наркамюста вызначыла разгалінаваную структуру органаў юстыцыі.

У склад Народнага Камісарыята Юстыцыі ўвайшлі Агульны аддзел, аддзел Ахова Рэвалюцыйнай Законнасці, Заканадаўча-Кадыфікацыйны аддзел, Папраўча-Працоўны аддзел.

Асноўнымі функцыямі аддзела Ахова Рэвалюцыйнай Законнасці з'яўляліся арганізацыя абвінавачання, назіранне за вытворчасцю дазнання і следства, папярэдні разгляд і дача заключэнняў па справах, якія накіроўваюцца ў Вярхоўны Трыбунал (як у парадку касацыйным, так і ў парадку Вышэйшага Судовага кантролю), разгляд скаргаў аб незаконных дзеяннях узбуджэнне крымінальнага пераследу, назіранне за месцамі зняволення.

Пракуроры са штата дадзенага аддзела ўзначальвалі Вярхоўны Трыбунал, Рэвалюцыйны Трыбунал, Рада Народных Суддзяў.

На працягу 1922 г. структура органаў юстыцыі зведала некаторыя змены: Рада Народных Суддзяў і Рэвалюцыйны Трыбунал былі аб'яднаны ў адзіны Вышэйшы Суд Рэспублікі, пры Наркамюсце заснаваны аддзел Пракуратуры.

У апараце Народнага Камісарыята Юстыцыі быў сфарміраваны Аддзел культаў, стаў самастойным структурным падраздзяленнем Натарыяльны аддзел. Камісар Юстыцыі адначасова стаў Пракурорам Рэспублікі.

Пастановай III сесіі Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта БССР VI склікання 3 лістапада 1924 г. былі зацверджаны і ўведзены ў дзеянне Агульнае Палажэнне аб Народных Камісарыятах БССР і палажэнні аб асобных Народных Камісарыятах, у тым ліку і Палажэнне аб Народным Камісарыяце Юстыцыі БССР.

У структуру Наркамюста ўваходзілі Вярхоўны Суд Рэспублікі і Вышэйшы Суд Рэспублікі. Арганізацыя і інструктаванне судовых органаў ажыццяўлялася Вярхоўным і Вышэйшым Судамі ў адпаведнасці з Палажэннем аб судаўладкаванні пад агульным кіраўніцтвам Наркамюста.

Крыху пазней у сістэму Народнага Камісарыята Юстыцыі афіцыйна ўвайшло Усебеларускае Аб'яднанне Абаронцаў.

У выніку абследавання працы сярэдніх і вышэйшых звёнаў Пракуратуры і судова-следчых органаў Наркамюста, якое было праведзена Народным Камісарыятам Рабоча-Сялянскай Інспекцыі ў лютым-сакавіку 1928 г., Наркам Рабоча-Сялянскай Інспекцыі СССР пастанавіў Наркамат Юстыцыі лик.

Такая ініцыятыва ў вышэйшых урадавых органах не была падтрымана і 15 чэрвеня 1929 г. была прынята Пастанова Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта і Савета Народных Камісараў БССР аб зацвярджэнні Палажэння аб Народным Камісарыяце Юстыцыі БССР, які вызначыў Наркамюст БССР у складзе Пракуратуры Рэспублікі і Вярхоўнага Суда і Юрыдычнай Кансультацыі. Палажэнне аб камісарыяце 1929 г. дзейнічала на працягу дзесяці гадоў.

У сувязі з пераўтварэннем органаў дзяржаўнай улады і кіравання, а таксама з прыняццем у жніўні 1938 г. Закона Вярхоўнага Савета СССР "Аб судовым ладзе СССР, саюзных і аўтаномных рэспублік" быў падрыхтаваны праект і прынята новае Палажэнне аб Народным Камісарыяце Юстыцыі БССР, зацверджанае Пастановай Савета Народных. камісараў БССР ад 8 кастрычніка 1939 г.

На Народны Камісарыят Юстыцыі БССР ускладалася кіраўніцтва дзейнасцю ўпраўленняў юстыцыі пры абласных Саветах Дэпутатаў Працоўных, арганізацыя дзейнасці судоў, кіраўніцтва дзейнасцю натарыяльных органаў, арганізацыя і кіраўніцтва дзейнасцю адвакатуры, падрыхтоўка і перападрыхтоўка кадраў органаў юстыцыі, суда, пракуратуры, натарыята, адвакатуры і арбіт падрыхтоўка матэрыялаў па кадыфікацыі заканадаўства Беларускай ССР.

У чэрвені 1941 г. у сувязі з нямецка-фашысцкай акупацыяй тэрыторыі Беларусі Народны Камісарыят Юстыцыі БССР быў эвакуіраваны з г. Мінска ў г. Маскву, дзе працягваў сваю дзейнасць.

З вызваленнем часткі тэрыторыі Беларусі ад нямецка-фашысцкіх акупантаў Наркамюст БССР у снежні 1943 г. пераехаў з г. Масквы ў г. Нова-Беліцу, а ў ліпені 1944 г. - у г. Мінск.

На падставе Закона СССР "Аб пераўтварэнні Савета Народных Камісараў ССР у Савет Міністраў СССР і Саветаў Народных Камісараў саюзных і аўтаномных рэспублік у Саветы Міністраў саюзных і аўтаномных рэспублік" Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 26 сакавіка 1946 г. Народны Камісарыят Юстыцыі БССР юстыцыі БССР.

Міністэрства юстыцыі БССР

Палажэнне 1939 г., якое рэгулюе дзейнасць Міністэрства юстыцыі БССР, практычна не змянялася, захоўваючы асноўныя функцыі міністэрства. Пашырэнне функцый Міністэрства юстыцыі БССР адбылося ў адпаведнасці з пастановай Савета Міністраў БССР ад 25 красавіка 1953 г. № 500 "Аб Дзяржаўным арбітражы пры Савеце Міністраў БССР", калі ў склад міністэрства быў перададзены Дзяржаўны арбітраж.

У ліпені 1953 г. была зацверджана новая структура і штаты Міністэрства юстыцыі БССР. Акрамя раней існавалых структурных падраздзяленняў міністэрства, у яго склад увайшло Упраўленне папраўча-працоўных лагераў і калоній (на саюзным бюджэце) і Дзяржарбітраж (на правах кіравання). Да органаў, непасрэдна падпарадкаваных Міністэрству юстыцыі, былі аднесены дванаццаць Упраўленняў Міністэрства юстыцыі БССР пры абласных Саветах дэпутатаў працоўных (Баранавіцкім, Бабруйскім, Брэсцкім, Віцебскім, Гомельскім, Гродзенскім, Магілёўскім, Маладзечанскім, Мінскам, Пінскім, Палескім, Палоскім) судоў і Прэзідыумаў калегій адвакатаў, якія пастаянна дзейнічаюць 3-месячныя курсы па перападрыхтоўцы судовых выканаўцаў і сакратароў народных судоў у г. Мінску і Навукова-даследчая крыміналістычная лабараторыя ў г. Мінску.

На падставе Указа Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 4 жніўня 1956 г. «Аб пашырэнні правоў краявых, абласных судоў і скасавання ўпраўленняў міністэрстваў саюзных рэспублік пры краявых, абласных Саветах дэпутатаў працоўных» Савет Міністраў БССР выдаў пастанову ад 7 верасня 1956 г. № 541, в. адпаведнасці з якім усе ўпраўленні Міністэрства юстыцыі БССР пры абласных Саветах дэпутатаў працоўных былі скасаваныя.

Структура Міністэрства юстыцыі БССР згодна з дадзенай пастановай складалася з кіраўніцтва, упраўлення судовых органаў, аддзела кадраў, аддзела кадыфікацыі, аддзела натарыята, аддзела адвакатуры, фінансава-гаспадарчага аддзела і канцылярыі. А праз год на міністэрства было ўскладзена кіраўніцтва органамі ЗАГС і ў апараце Мінюста быў арганізаваны адпаведны аддзел, які праз два месяцы быў аб'яднаны з аддзелам натарыята.

У мэтах забеспячэння судовых і следчых органаў рэспублікі кваліфікаванай крыміналістычнай экспертызай і далейшага развіцця навукова-даследчай работы ў галіне судовай экспертызы і крыміналістыкі пастановай Савета Міністраў Беларускай ССР ад 18 лістапада 1958 г. № 750 прынята рашэнне аб арганізацыі навукова-даследчага інстытута Судовай экспертызы на базе Мінскай навукова-даследчай крыміналістычнай лабараторыі.

Нягледзячы на ​​дастаткова адладжаную сістэму Міністэрства юстыцыі, шырокі спектр яго дзейнасці, Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 20 лютага 1960 г. Міністэрства юстыцыі БССР было скасавана. Яго функцыі па кіраўніцтве раённымі (гарадскімі) народнымі і абласнымі судамі, дзяржаўнымі натарыяльнымі канторамі, а таксама па вядзенні судовай статыстыкі былі ўскладзены на Вярхоўны Суд БССР.

У адпаведнасці з названым Указам Савет Міністраў Беларускай ССР прыняў пастанову ад 9 сакавіка 1960 г. № 116, у якой устанавіў утварэнне Юрыдычнай камісіі пры Савеце Міністраў Беларускай ССР. Асноўнай задачай Юрыдычнай камісіі з'яўлялася выкананне работы, звязанай з кадыфікацыяй і сістэматызацыяй заканадаўства Беларускай ССР, а таксама распрацоўка па даручэннях Урада і папярэдні разгляд праектаў заканадаўчых актаў і рашэнняў Урада па пытаннях нарматыўнага характару, якія ўносяцца ў Савет Міністраў БССР.

У красавіку 1963 г. на Юрыдычную камісію было ўскладзена метадычнае кіраўніцтва органамі ЗАГС на тэрыторыі Беларускай ССР.

У мэтах выканання Указа Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 15 лютага 1965 г. Юрыдычная камісія пры Савеце Міністраў БССР стала ажыццяўляць кіраўніцтва і кантроль за дзейнасцю калегій адвакатаў у Беларускай ССР, у яе складзе быў арганізаваны аддзел адвакатуры, у сувязі з чым былі ўнесены змяненні ў Палажэнне аб адвакатуры Беларускай ССР.

У выкананне пастановы ЦК КПСС і СМ СССР пастановай ЦК КПБ і Савета Міністраў БССР ад 17 верасня 1970 г. № 290 "Аб мерах па паляпшэнні работы судовых і пракурорскіх органаў" была прызнана мэтазгоднай утварэнне саюзна-рэспубліканскага Міністэрства юстыцыі БССР, аддзелаў юстыцыі ў абласцях і скасаванне Юрыдычнай камісіі пры Савеце Міністраў БССР.

Міністэрства юстыцыі было створана зноў на падставе Указа Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 5 лістапада 1970 года нумар 32 "Аб утварэнні саюзна-рэспубліканскага Міністэрства юстыцыі Беларускай ССР".

У адпаведнасці з Палажэннем аб Міністэрстве юстыцыі, зацверджаным, пастановай Савета Міністраў БССР ад 19 кастрычніка 1972 г., вызначаліся асноўныя задачы міністэрства:

У лістападзе 1976 года ў сувязі з пачаткам работ па падрыхтоўцы і выданні Збору законаў Беларускай ССР на Міністэрства юстыцыі было ўскладзена фарміраванне матэрыялаў Збору законаў Беларускай ССР і адказнасць за якасць падрыхтоўкі і паўнату прававых актаў, якія змяшчаюцца ў Зборы. Праца па выкананні дадзенай функцыі ажыццяўлялася Мінюстам да моманту прыпынення працы па абнаўленні Збору законаў Беларускай ССР у 1989 году.

Пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 25 мая 1992 г. нумар 308 была ўстаноўлена новая структура цэнтральнага апарата Мінюста.

На аснове законапраектнага кіравання былі сфарміраваны два ўпраўленні, якія спецыялізуюцца ў галіне заканадаўства аб дзяржаўным і сацыяльным будаўніцтве і гаспадарчага заканадаўства. Пытанні прававой прапаганды, натарыяту, ЗАГСаў і адвакатуры былі аднесены да кампетэнцыі ўпраўлення прававога абслугоўвання грамадзян і арганізацый. У структуры з'явіліся ўпраўленне па справах грамадскіх аб'яднанняў і ўпраўленне прававога забеспячэння знешніх сувязей. Акрамя таго, у структуру ўвайшлі ўпраўленне забеспячэння дзейнасці судоў, планава-фінансавае ўпраўленне, аддзел кадраў і агульны аддзел. Пры Мінюсце былі Навукова-даследчы інстытут праблем крыміналогіі, крыміналістыкі і судовай экспертызы і Белінюркалегія.

Гэтай жа пастановай было дадзена даручэнне Міністэрству юстыцыі стварыць у 1992-1995 гадах рэспубліканскі цэнтр прававой інфармацыі.

Змены, якія адбыліся, абумовілі прыняцце новага Палажэння аб Міністэрстве юстыцыі Рэспублікі Беларусь, зацверджанага пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 25 лістапада 1992 г. № 708, у сістэму міністэрства ўвайшлі:

Міністэрствам юстыцыі ў мэтах стварэння адзінай дзяржаўнай сістэмы прававой інфармацыі і ў мэтах выканання даручэння Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь быў сфарміраваны ў структуры Навукова-даследчага інстытута праблем крыміналогіі, крыміналістыкі і судовай экспертызы Рэспубліканскі цэнтр прававой інфармацыі. Для аператыўнага забеспячэння дзяржаўных органаў, суб'ектаў гаспадарання і грамадзян дакладнай і поўнай прававой інфармацыяй была праведзена работа па фарміраванні ў цэнтры адзінага эталоннага банка даных прававой інфармацыі на папяровых і электронных носьбітах. У адпаведнасці з Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 30 чэрвеня 1997 г. № 338 Рэспубліканскі цэнтр прававой інфармацыі быў пераўтвораны ў Нацыянальны цэнтр прававой інфармацыі Рэспублікі Беларусь.

Змяненні дзеючага заканадаўства Рэспублікі Беларусь выклікалі неабходнасць прыняцця новага Палажэння аб Міністэрстве юстыцыі, якое было зацверджана пастановай Кабінета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 1 снежня 1995 г. № 656. У сістэму Мінюста ўвайшлі ўпраўленні юстыцыі абласных і Мінскага гарадскога выканкамаў, дзяржаўныя натарыяльныя канторы інстытут праблем крыміналогіі крыміналістыкі і судовай экспертызы.

Са студзеня 1997 г. па кастрычнік 2001 г. у сістэму Мінюста ўваходзіў Камітэт па аўтарскіх і сумежных правах. Міністэрства юстыцыі ажыццяўляла правядзенне адзінай дзяржаўнай палітыкі ў рэспубліцы па пытаннях аўтарскага права і сумежных правоў.

Са студзеня 2001 г. па чэрвень 2013 г. у сістэму Мінюста ўваходзіў Рэспубліканскі працоўны арбітраж. На Міністэрства юстыцыі ўскладалася задача па правядзенні адзінай дзяржаўнай палітыкі па пытаннях урэгулявання калектыўных працоўных спрэчак.

У адпаведнасці з дзейным Палажэннем аб Міністэрстве юстыцыі Рэспублікі Беларусь, зацверджаным пастановай Савета Міністраў ад 31 кастрычніка 2001 г. № 1605, Мінюст з'яўляецца рэспубліканскім органам дзяржаўнага кіравання і падпарадкоўваецца Савету Міністраў Рэспублікі Беларусь, а па асобных пытаннях дзейнасці, прадугледжаных заканадаўчымі актамі Рэспублікі Беларусь. - непасрэдна Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь.

У 2013 годзе Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь было прынята рашэнне аб стварэнні адзінай сістэмы органаў прымусовага выканання, якая пачала свой адлік з 1 студзеня 2014 года і аб'яднала судовых выканаўцаў агульных і гаспадарчых судоў.

Асноўнымі мэтамі гэтага рэфармавання былі павышэнне эфектыўнасці выканання выканаўчых дакументаў і стварэнне адзінай прававой рэгламентацыі выканаўчага вядзення. Праведзеная рэформа, апроч іншага, дазволіла зняць нагрузку з суддзяў, выключыўшы неўласцівыя ім функцыі, у тым ліку звязаныя з кантролем за дзейнасцю судовых выканаўцаў.

Упершыню ў гісторыі станаўлення і развіцця сістэмы прымусовага выканання Рэспублікі Беларусь прыняты два самастойныя Законы «Аб выканаўчым вядзенні» і «Аб судовых выканаўцах», якія набылі моц у маі 2017 года. Першы закон замацаваў адзіны парадак работы судовага выканаўцы пры прымусовым выкананні выканаўчых дакументаў, другі вызначыў прававы статус судовага выканаўцы, яго правы і абавязкі, а таксама сацыяльныя гарантыі.

На сённяшні дзень усе падраздзяленні органаў прымусовага выканання забяспечаны памяшканнямі з належнымі ўмовамі працы, транспартнымі сродкамі, сучаснай тэхнікай і абсталяваннем, судовыя выканаўцы забяспечаны форменным адзеннем.

З мэтай забеспячэння задавальнення патрэбнасці грамадзян і арганізацый у інфармацыі па пытаннях, звязаных з прымусовым выкананнем выканаўчых дакументаў, з ліпеня 2018 года Міністэрствам юстыцыі ўкаранёна даведачна-інфармацыйная служба "Кантакт-цэнтр сістэмы органаў прымусовага выканання".

Штогод праводзіцца значная работа па стварэнню належных умоў для дзейнасці органаў прымусовага выканання і павышэння эфектыўнасці выканання выканаўчых дакументаў.