«Аперацыя 1005» - новыя архіўныя сведчанні злачынстваў нацыстаў у гады Вялікай Айчыннай вайны
Вясной 2021 года Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь узбудзіла крымінальную справу па факце генацыду насельніцтва Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны і пасляваенны перыяд. Для аказання практычнай і кансультатыўнай дапамогі работнікам пракуратуры была створана пастаянна дзейная група, у якую, у тым ліку, увайшлі работнікі архіўных устаноў, якія валодаюць кампетэнтнымі ведамі аб неабходных дакументальных матэрыялах.
Асноўны комплекс дакументаў, якія могуць быць выкарыстаны ў якасці доказнай базы, захоўваецца ў фондах розных архіўных устаноў рэспубліканскага, абласнога і занальнага ўзроўняў. З першых дзён расследавання працаўнікі архіваў актыўна ўзаемадзейнічаюць з прадстаўнікамі пракуратуры, штодня вывучаючы дзясяткі архіўных спраў, выяўляючы новыя факты шматлікіх злачынстваў нацыстаў супраць мірнага насельніцтва Беларусі ў гады акупацыі.
У фондах Нацыянальнага архіва Рэспублікі Беларусь былі знойдзены дакументальныя пасведчанні аб мэтанакіраванай дзейнасці нацыстаў па ўтойванні слядоў масавага знішчэння насельніцтва на тэрыторыі БССР. Гэтае пытанне застаецца адным з самых малавывучаных у гістарыяграфіі Вялікай Айчыннай вайны. Галоўная прычына - зусім сакрэтны характар дадзенай аперацыі, якая атрымала назву "Акцыя 1005" ("Аперацыя 1005"). Яна ўяўляла сабой шырокамаштабную доўгатэрміновую праграму па ўтойванні слядоў ваенных злачынстваў на Усходзе. Непасрэдным выканаўцам гэтай акцыі быў прызначаны штандартэнфюрэр СС Паўль Блобель – заўзяты садыст і злачынец, які асабіста браў удзел у расстрэле габрэяў у Бабіным Яры пад Кіевам.
Пачатак "Акцыя-1005" на акупаванай тэрыторыі СССР датуецца чэрвенем 1943 года. Ужо з восені гэтага года яе правядзенне пачалі на тэрыторыі Усходняй Беларусі, ахапіўшы гарады Бабруйск, Магілёў, Віцебск і канцлагер Трасцянец пад Мінскам.
Механізм знішчэння слядоў злачынстваў быў практычна аднолькавым і праходзіў наступным чынам. Спачатку здзяйснялася разведка мясцовасці, дзе ў 1941-1943 гг. праводзіліся масавыя расстрэлы. Выяўленае месца ачаплялася унутраным і вонкавым кольцам, у якім знаходзіліся салдаты СС або аператыўных каманд СД.
Потым на месца прывозілася так званая "працоўная каманда" або "каманда смяротнікаў". Як правіла, гэта група зняволеных у колькасць ад 50 да 200 чалавек, якую набіралі ў найбліжэйшых месцах прымусовага ўтрымання. Пры гэтым ім давалася абяцанне, што пасля заканчэння работ яны будуць вызвалены. Адна частка зняволеных працоўнай каманды пачынала займацца эксгумацыйнымі працамі, іншая - будавала часавае жыллё або займалася высечкай лесу для выкарыстання ў якасці паліва, астатнія зняволеныя будавалі крэмацыйную печ.
Работы на месцы масавага знішчэння маглі працягвацца да некалькіх тыдняў. Пасля таго, як усе трупы былі эксгумаваныя, працоўная каманда расстрэльвалася і таксама спальвалася ў крэмацыйнай печы.
У архіўных фондах Нацыянальнага архіва выяўлена каля 50 дакументаў, якія наўпрост ці ўскосна сведчаць аб гэтай жахлівай аперацыі нацыстаў. Прывядзем фрагмент з паказанняў С.Пілунова - аднаго з удзельнікаў так званай «каманды смяротнікаў», якому цудам атрымалася выжыць: «Тых, хто не вырашалася браць у рукі труп, які расклаўся, немцы прымушалі класціся тварам уніз і ўдыхаць трупны пах 5-10 мін. Гадзіны, залатыя пратэзы, грошы і іншыя каштоўнасці, выяўленыя ў зямлі, працоўныя здавалі немцам, завошта атрымлівалі ўзнагароду: кавалак хлеба, цыгарэту, кружку квасу, у абед - павялічаную порцыю супу… Калі печ дагарала, ваеннапалонныя падбіралі ацалелыя часткі костак і драбнілі кувалдамі на драўляным памосце, а затым змешвалі з грунтам… Кармілі працоўных на месцы побач з трупамі, рукі перад ежай не мылі. Пачаліся страўнікавыя захворванні. Хворых везлі нібы ў шпіталь, але на другі дзень іх заўважалі ў верхніх штабелях печаў».
Вось якім чынам апісваецца прылада крэмацыйнай печы: «Катлаваны 8 м у даўжыню і 1 м у шырыню і глыбіню. Два катлаваны, выкапаных паралельна на адлегласці 2 м, перасякаліся пад прамым кутом з іншай парай такіх жа катлаванаў. Атрымліваўся квадрат. На гэтую сістэму катлаванаў клалі ў адзін шэраг бярвёны і жэрдкі, а па-над - колатыя дровы. Далей ішла праслойка з кавалкаў смалы, змешанай з каменным вуглём, на якую ў адзін шэраг складаліся трупы. Штабель дасягаў 8-10 м вышыні, маючы да 20 шэрагаў трупаў».
Падрабязныя дадзеныя па «Аперацыі 1005» у раёне Рагачова (аперацыя насіла найменне «Метэазводка») можна даведацца з уласнаручных паказанняў аднаго з яе ўдзельнікаў - роттэнфюрэра СС Э. Хансена, якія сёння захоўваюцца ў фондах Нацыянальнага архіва. Эсэсаўцы ўтварылі агароджу ў выглядзе вялікага кола, каб ніводзін салдат вермахта, паліцэйскі ці мясцовы жыхар не назіраў за тым, што павінна адбывацца. Калі магілы выявілі, пах наводзіў такі жах, што стаялыя ў ачапленні ледзь трымаліся на нагах. Палонным, занятым спальваннем трупаў, давалі гарэлку і папяросы і нават абяцалі, што адправяць на працу ў Нямеччыну. Ачапленне знялі толькі тады, калі дагарэў апошні штабель. Попел пагрузілі на аўтамашыну і некуды вывезлі. Усіх удзельнікаў акцыі строга папярэдзілі, каб нікому і ў галаву не прыйшло прамаўляць хоць слова аб аперацыі "Метэазводка". Праз тыдзень Эрвін Хансэн і яго атрад бралі ўдзел у новым раскопе і спальванні трупаў.
Падобныя акцыі па ўтойванні слядоў масавага знішчэння насельніцтва былі праведзены нацыстамі ў раёне Бабруйска, Магілёва, Оршы, на поўнач ад Гомеля, у раёне Азарычаў, каля Брагіна, у Барысаве, Віцебску, на тэрыторыі лагера Трасцянец, каля Пінска, у раёне Броннай Гары і Бярозы, каля Слоніма, а таксама ў раёне Смалявіч, Маладзечна, Заполле, Янава, Лунінца, Кобрына, Брэста, Вілейкі, Гродна, Сапоцкіна.
Па прыблізных падліках агульная колькасць знішчаных трупаў можа дасягаць 300 тысяч. Паказальна, што, спрабуючы схаваць сляды сваіх злачынстваў, нацысты тут жа ўчынялі новыя - знішчаючы "працоўныя каманды" з ліку мірных жыхароў, у кожнай з якіх налічвалася ад 30 да 200 чалавек.
Гэта яшчэ адно відавочнае сведчанне сістэмнага і мэтанакіраванага характару палітыкі генацыду, якая праводзілася захопнікамі на беларускай зямлі ў перыяд акупацыі 1941-1944 гадоў.
